Đòi đất bị lấn chiếm nhưng Tòa buộc nhận tiền: Có công bằng?
Đó là sự công bằng mang tính nhân văn, hay là sự thỏa hiệp làm suy yếu quyền sử dụng đất?
1. Quyền sử dụng đất được bảo hộ như thế nào theo Luật Đất đai 2024?
Luật Đất đai 2024 tiếp tục khẳng định nguyên tắc bảo vệ quyền sử dụng đất hợp pháp của người dân. Quyền sử dụng đất là một loại quyền tài sản được Nhà nước công nhận và bảo hộ. Người sử dụng đất hợp pháp có đầy đủ quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt trong phạm vi pháp luật cho phép. Đặc biệt, Điều 31 Luật Đất đai 2024 (nguyên tắc sử dụng đất) nhấn mạnh việc sử dụng đất phải đúng ranh giới thửa đất, đúng mục đích, không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất liền kề. Về giải quyết tranh chấp, Điều 235 Luật Đất đai 2024 quy định:- Nhà nước khuyến khích các bên tự hòa giải;
- Trường hợp không hòa giải được thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
Như vậy, về mặt nguyên tắc, người bị lấn đất có đầy đủ cơ sở pháp lý để yêu cầu trả lại đất. Ngoài ra, Luật Đất đai 2024 còn nhấn mạnh yêu cầu quản lý và sử dụng đất trên cơ sở hồ sơ địa chính thống nhất, dữ liệu đất đai được số hóa và cập nhật thường xuyên. Đây là cơ sở quan trọng giúp xác định chính xác ranh giới thửa đất khi phát sinh tranh chấp. So với trước đây, việc ứng dụng cơ sở dữ liệu đất đai điện tử được kỳ vọng sẽ hạn chế các trường hợp tranh chấp do sai lệch bản đồ, thất lạc hồ sơ hoặc xác định không chính xác mốc giới sử dụng đất.
2. Khi “đòi đất” không còn đồng nghĩa với “trả đất”
Dù Luật Đất đai 2024 bảo hộ mạnh mẽ quyền sử dụng đất, nhưng trên thực tế, Tòa án ngày càng không áp dụng máy móc việc buộc trả đất bằng hiện vật, nhất là trong các trường hợp:- Diện tích đất bị lấn rất nhỏ;
- Phần đất nằm dưới nền móng hoặc công trình kiên cố;
- Việc tháo dỡ gây thiệt hại kinh tế – xã hội lớn, không tương xứng với giá trị phần đất.
- Buộc bồi thường bằng tiền theo giá đất tại thời điểm xét xử;
- Sau khi bồi thường, công nhận quyền sử dụng đất cho bên đang sử dụng thực tế.
Xu hướng này xuất phát từ quan điểm rằng mục tiêu cuối cùng của hoạt động xét xử không chỉ là xác định đúng – sai về mặt pháp lý mà còn phải bảo đảm tính khả thi của bản án sau khi tuyên. Trong nhiều trường hợp, việc buộc tháo dỡ một căn nhà hoặc công trình kiên cố chỉ để trả lại một phần diện tích rất nhỏ có thể gây ra thiệt hại lớn hơn nhiều lần giá trị quyền lợi mà nguyên đơn nhận được.
3. Bản án điển hình: Trả tiền thay vì trả đất
Bản án phúc thẩm số 01/2024/DS-PT của TAND tỉnh Quảng Bình là ví dụ tiêu biểu cho xu hướng này. Trong vụ việc:- Nguyên đơn có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp pháp;
- Bị đơn lấn sang 2,4m² đất, đã xây nhà và hàng rào kiên cố;
- Nguyên đơn yêu cầu tháo dỡ công trình và trả lại đất.
- Phần đất bị lấn nhỏ;
- Công trình đã hoàn chỉnh, việc tháo dỡ sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết cấu nhà ở;
Do đó, chỉ buộc bồi thường bằng tiền, đồng thời cho phép bị đơn tiếp tục sử dụng phần đất sau khi đã bồi thường. Thực tế xét xử cho thấy đây không phải là trường hợp cá biệt. Nhiều bản án dân sự trong những năm gần đây cũng ghi nhận xu hướng ưu tiên giải pháp bồi thường bằng tiền đối với phần diện tích bị lấn chiếm có quy mô nhỏ và đã gắn liền với công trình xây dựng ổn định. Điều này phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận của Tòa án, từ việc bảo vệ tuyệt đối quyền tài sản sang việc cân bằng giữa quyền tài sản và lợi ích xã hội.
4. Nhìn từ góc độ Luật Đất đai 2024: Có mâu thuẫn không?
Thoạt nhìn, quyết định này dễ khiến người dân cảm thấy mâu thuẫn với tinh thần bảo vệ quyền sử dụng đất của Luật Đất đai 2024. Tuy nhiên, nếu đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật, có thể thấy Tòa án đang vận dụng song song:- Luật Đất đai 2024 (bảo hộ quyền sử dụng đất);
- Bộ luật Dân sự 2015 (nguyên tắc hạn chế thiệt hại, cân bằng lợi ích).
5. Công bằng cho người bị lấn đất – khoảng trống pháp lý còn bỏ ngỏ
Từ góc độ người bị xâm phạm quyền sử dụng đất, có ba vấn đề đáng suy nghĩ:- Mất đất vĩnh viễn, dù có giấy chứng nhận hợp pháp;
- Khoản bồi thường thường không đủ để mua lại diện tích tương đương;
Một vấn đề khác cần được quan tâm là tâm lý của người dân đối với hệ thống pháp luật. Đối với nhiều người sử dụng đất, việc được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đồng nghĩa với việc quyền của họ sẽ được bảo vệ đầy đủ khi xảy ra tranh chấp. Khi kết quả cuối cùng là nhận tiền thay vì nhận lại đất, không ít người cảm thấy quyền lợi của mình bị ảnh hưởng, đặc biệt trong các trường hợp phần đất bị lấn chiếm có ý nghĩa đặc biệt đối với việc sử dụng hoặc khai thác toàn bộ thửa đất.
6. Cần định hướng rõ hơn từ Luật Đất đai 2024 và thực tiễn xét xử
Việc lượng hóa các tiêu chí này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong hoạt động xét xử mà còn góp phần hạn chế tranh chấp phát sinh. Khi các bên có thể dự đoán trước hậu quả pháp lý của hành vi lấn chiếm đất, ý thức tuân thủ pháp luật đất đai cũng sẽ được nâng cao hơn.
- Chỉ cho phép bồi thường bằng tiền khi:
- Công trình đã kiên cố, không thể tháo dỡ hợp lý;
- Diện tích lấn chiếm nhỏ;
- Hành vi lấn chiếm không mang tính cố ý;
- Không công nhận quyền sử dụng đất;
- Áp dụng chế tài dân sự bổ sung để bảo vệ đúng tinh thần của Luật Đất đai 2024.
7. Kết luận
Việc Tòa án buộc “nhận tiền thay vì nhận đất” không trái Luật Đất đai 2024, nhưng cũng chưa thể xem là giải pháp tối ưu trong mọi trường hợp. Luật Đất đai 2024 đã đặt nền móng cho việc bảo vệ quyền sử dụng đất, nhưng để bảo đảm công bằng thực chất, rất cần:- Hướng dẫn áp dụng thống nhất;
- Hoặc án lệ phân biệt rõ giữa lấn chiếm vô ý và lấn chiếm cố ý. Chỉ khi đó, sự linh hoạt của Tòa án mới thực sự là nhân văn, chứ không trở thành kẽ hở làm xói mòn niềm tin của người dân vào việc bảo vệ quyền sử dụng đất hợp pháp.
Nguồn: https://congan.com.vn/song-theo-phap-luat/khoi-kien-doi-dat-toa-buoc-nhan-tien_178444.html
