Kiểm toán doanh thu TMĐT: Rủi ro và thách thức số.

Nền tảng số như (AI, Blockchain, Big data) mang lại cơ hội tự động hóa và phân tích dữ liệu lớn cho ngành kiểm toán. Bên cạnh đó cũng tạo ra nhiều thách thức về vấn đề an ninh mạng, chất lượng dữ liệu, đòi hỏi các kiểm toán viên cần nâng cao năng lực công nghệ và khả năng kiểm soát hệ thống có hiệu quả. Việc chuyển đổi số yêu cầu thay đổi tư duy và phương pháp kiểm toán truyền thống. Trên thực tế, không ít doanh nghiệp dù không cố tình sai phạm vẫn bị điều chỉnh doanh thu khi kiểm toán do hiểu chưa đúng bản chất giao dịch TMĐT. 

1. Kiểm toán doanh thu :

 - Trong môi trường kinh doanh truyền thống, thời điểm ghi nhận doanh thu thường gắn với việc chuyển giao hàng hóa hoặc hoàn thành dịch vụ. Tuy nhiên, đối với nền tảng số, doanh thu có thể được tạo ra từ nhiều hoạt động khác nhau như quảng cáo, đăng ký dịch vụ, phí giao dịch hoặc mua hàng trong ứng dụng. Ví dụ, các nền tảng như TikTok ghi nhận doanh thu dựa trên lượt hiển thị hoặc tương tác của người dùng, trong khi Shopee lại thu phí hoa hồng từ người bán khi giao dịch hoàn tất.  
 - Điều này đặt ra thách thức cho kiểm toán viên trong việc xác định chính xác thời điểm doanh thu “thực sự” phát sinh. Nếu ghi nhận quá sớm, doanh thu có thể bị thổi phồng; nếu ghi nhận quá muộn, báo cáo tài chính sẽ không phản ánh đúng hiệu quả hoạt động. Kiểm toán viên cần phân tích kỹ các điều khoản hợp đồng, chính sách ghi nhận doanh thu và hành vi người dùng để đưa ra đánh giá phù hợp.

1.1. Ghi nhận sai thời điểm doanh thu:

 - Một sai sót rất phổ biến khi ghi nhận doanh thu theo thời điểm nhận tiền, thay vì hoàn thành nghĩa vụ cung ứng dịch vụ hay hàng hóa. Trong TMĐT, dòng tiền thường đi qua từ Cổng thanh toán đến Ví điện tử và cuối cùng là sàn trung gian. Tiền có thể về trước khi giao hàng, hoặc bị giữ lại đến khi hết thời gian đổi trả. Nếu doanh nghiệp ghi nhận doanh thu ngay khi tiền vào tài khoản trung gian, kiểm toán sẽ xem xét rủi ro ghi nhận doanh thu sớm, đặc biệt với các giao dịch cuối kỳ.

1.2. Không tách bạch giữa doanh thu gộp và doanh thu thuần:

 - Với doanh nghiệp bán hàng qua sàn TMĐT, một vấn đề lớn là xác định vai trò của doanh nghiệp: Là bên bán hàng chính (principal), hay chỉ là bên trung gian (agent). Nhiều doanh nghiệp ghi nhận toàn bộ giá trị đơn hàng là doanh thu, trong khi thực chất chỉ được hưởng hoa hồng hoặc phí dịch vụ. Đây là rủi ro trọng yếu trong kiểm toán vì có thể làm phóng đại doanh thu, sai lệch chỉ tiêu tài chính và nghĩa vụ thuế.

1.3. Doanh thu không đối soát đầy đủ với dữ liệu trên nền tảng:

 - Doanh thu trên sàn TMĐT phát sinh từ nhiều nguồn như: Website bán hàng, ứng dụng, sàn TMĐT, đối tác liên kết,... Nhưng doanh nghiệp chỉ ghi nhận theo báo cáo nội bộ và sao kê ngân hàng, tạo ra sự không ăn khớp giữa các hệ thống là dấu hiệu rủi ro cao, dễ dẫn đến điều chỉnh doanh thu. 

1.4. Bỏ sót doanh thu từ các khoản phụ thu:

 - Ngoài giá bán chính, TMĐT còn có phát sinh thêm nhiều khoản thu khác như Phí vận chuyển do khách trả, phí xử lí đơn hàng, phí dịch vụ cộng thêm, doanh thu quảng cáo trên nền tảng. Nhiều doanh nghiệp chỉ ghi nhận doanh thu bán hàng nhưng lại bỏ sót những khoản phụ thu nhỏ này hoặc hạch toán nhầm khoản phải thu và khoản phải trả dẫn đến doanh thu chưa phản ánh đầy đủ bản chất giao dịch. 

1.5. Xử lí chưa phù hợp các khoản doanh thu bị hủy, hoàn, đổi trả:

 - Kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử thường có khả năng bị hoàn, hủy, đổi trả hàng cao hơn so với hình thức kinh doanh truyền thống chính vì vậy thường xảy ra các rủi ro như việc không theo dõi riêng các khoản doanh thu hoàn trả, ghi giảm doanh thu chậm kì, không có chính sách kế toán rõ ràng đối với hàng hóa đổi trả. Kiểm toán chỉ thường tập trung kiểm trả vào các giao dịch sau ngày kết thúc kì kế toán để đánh giá doanh thu kì trước có bị ghi nhận sai do hoàn hàng hay không. 

1.6. Thiếu bằng chứng kiểm toán và chuẩn mực phù hợp:

 - Doanh thu TMĐT phụ thuộc vào dữ liệu điện tử như các đơn hàng online, xác nhận giao hàng, biên bản đối soát điện tử. Nếu như doanh nghiệp không lưu trữ đầy đủ dữ liệu, không kiểm soát quyền truy cập hệ thống, không có quy trình phê duyệt giao dịch điện tử. Thì kiểm toán viên sẽ đánh giá rủi ro kiểm soát cao, kéo theo mở rộng về thủ tục kiểm toán và khả năng điều chỉnh số liệu. 
 - Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế số khiến nhiều chuẩn mực kế toán và kiểm toán hiện hành chưa theo kịp thực tế. Các loại doanh thu mới như doanh thu từ dữ liệu, tài sản số hoặc dịch vụ nền tảng vẫn chưa được quy định rõ ràng. Điều này dẫn đến sự khác biệt trong cách áp dụng giữa các doanh nghiệp và tạo ra khoảng trống trong kiểm toán. Kiểm toán viên phải sử dụng nhiều xét đoán nghề nghiệp hơn, nhưng điều này cũng làm tăng rủi ro không nhất quán và tranh cãi trong báo cáo tài chính.

2. Kiểm toán trên hệ thống công nghệ phức tạp:

 - Các nền tảng số vận hành dựa trên hệ thống công nghệ thông tin hiện đại với khả năng xử lý hàng triệu giao dịch mỗi ngày. Toàn bộ quá trình từ ghi nhận, xử lý đến lưu trữ doanh thu đều được tự động hóa thông qua thuật toán và hệ thống dữ liệu lớn. Điều này khiến kiểm toán viên không thể áp dụng các phương pháp kiểm tra truyền thống như đối chiếu chứng từ giấy. Thay vào đó, họ phải đánh giá tính hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ và độ tin cậy của phần mềm. 
 - Tuy nhiên, việc hiểu và kiểm tra các hệ thống này đòi hỏi kiến thức liên ngành, đặc biệt là về công nghệ thông tin. Nếu hệ thống có lỗi hoặc bị thao túng, toàn bộ dữ liệu doanh thu có thể bị sai lệch mà rất khó phát hiện bằng các phương pháp thông thường.

3. Gian lận và thao túng số liệu:

 - Môi trường số tạo điều kiện cho các hình thức gian lận mới xuất hiện với mức độ tinh vi cao. Doanh nghiệp có thể tạo ra các giao dịch ảo, sử dụng bot để tăng lượt tương tác hoặc ghi nhận doanh thu chưa đủ điều kiện. Những hành vi này không để lại dấu vết rõ ràng như gian lận truyền thống, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn hơn.
 -  Chẳng hạn, YouTube từng đối mặt với vấn đề lượt xem không xác thực, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu quảng cáo. Đối với kiểm toán viên, việc phát hiện gian lận đòi hỏi phải sử dụng kỹ thuật phân tích dữ liệu nâng cao, nhận diện các mẫu bất thường và đánh giá tính hợp lý của dữ liệu thay vì chỉ dựa vào bằng chứng hữu hình.

4. Vấn đề về lãnh thổ và biên giới:

  - Các nền tảng số thường hoạt động trên phạm vi toàn cầu, với người dùng và giao dịch trải dài nhiều quốc gia. Điều này dẫn đến sự khác biệt về chuẩn mực kế toán, quy định pháp lý và chính sách thuế giữa các quốc gia. Một giao dịch có thể liên quan đến nhiều khu vực pháp lý khác nhau, khiến việc xác định nơi ghi nhận doanh thu trở nên phức tạp. 
  - Kiểm toán viên phải đối mặt với các câu hỏi như: doanh thu phát sinh ở quốc gia nào, áp dụng chuẩn mực nào và nghĩa vụ thuế thuộc về đâu? Ngoài ra, các quy định pháp lý liên tục thay đổi cũng làm tăng rủi ro sai sót và chi phí kiểm toán.

5. Tiếp cận dữ liệu bị hạn chế:

 - Không giống như doanh nghiệp truyền thống, các công ty công nghệ thường kiểm soát chặt chẽ dữ liệu và hệ thống của mình. Vì lý do bảo mật, cạnh tranh và quyền riêng tư, kiểm toán viên có thể không được truy cập đầy đủ vào dữ liệu gốc hoặc thuật toán xử lý.  
 - Điều này khiến việc thu thập bằng chứng kiểm toán trở nên khó khăn, thậm chí phải phụ thuộc vào dữ liệu do chính doanh nghiệp cung cấp. Khi tính độc lập của nguồn dữ liệu bị hạn chế, rủi ro đưa ra kết luận sai lệch sẽ tăng lên đáng kể.

6. Thay đổi về vai trò của kiểm toán:

 - Trước những thách thức trên, vai trò của kiểm toán viên đang thay đổi mạnh mẽ. Họ không còn chỉ là người kiểm tra số liệu mà phải trở thành chuyên gia đa lĩnh vực, kết hợp giữa kế toán, công nghệ và phân tích dữ liệu. Kiểm toán viên cần hiểu cách hệ thống vận hành, cách dữ liệu được tạo ra và cách phát hiện các dấu hiệu bất thường trong môi trường số. Điều này đòi hỏi quá trình đào tạo và nâng cao kỹ năng liên tục để thích nghi với sự thay đổi của công nghệ.

7. Kiểm soát dòng tiền trên sàn TMĐT:

 - Hơn một thập kỉ vừa qua, ngành thương mại điện tử đã vươn lên trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Đi kèm với sự phát triển bùng nổ đó là bài toán về thất thu thuế một vấn đề nan giải chưa được tháo dỡ. 
 - Tính đến năm 2025, đã có 163 nhà cung cấp nước ngoài đăng kí thuế, kê khai và nộp qua cổng thông tin điện tử với tổng số thu đạt được là 5.700 tỷ đồng tăng 41% so với cùng kì. Nhưng so với quy mô doanh thu từ các sàn thương mại điện tử thì ước tính hàng tỷ USD thì số thuế thu được chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Vấn đề lớn nhất chính là lỗ hổng về kiểm soát dòng tiền. Thực tế vẫn còn rất nhiều các cá nhân bán hàng trên sàn thương mại điện tử nhưng không đăng ký mã số thuế, không kê khai doanh thu thật. Nhiều khoản thanh toán luân chuyển qua ví điện tử, qua tài khoản cá nhân hoặc qua nền tảng thanh toán quốc tế vượt khỏi tầm kiểm soát của cơ quan thuế. Việc thiếu cơ chế kiếm soát dòng thanh toán là nguyên nhân khiến cho nguồn thu thuế từ TMĐT vẫn bị rò rỉ, chưa được thắt chặt.