Phân phối lợi nhuận của doanh nghiệp Nhật sau J-SOX

1.1. Các ngưỡng lợi nhuận mục tiêu và áp lực đối với nhà quản lý

• Ba ngưỡng mục tiêu kinh điển: Doanh nghiệp luôn bị thị trường đánh giá dựa trên ba ngưỡng: (1) Báo cáo lợi nhuận dương (tránh lỗ); (2) Báo cáo lợi nhuận kỳ này cao hơn kỳ trước (tránh sụt giảm lợi nhuận); (3) Đạt dự báo của các nhà phân tích. Việc không đạt được các ngưỡng này dẫn đến hậu quả kinh tế nặng nề: giá cổ phiếu lao dốc, chi phí sử dụng vốn tăng, uy tín ban điều hành bị hủy hoại, và tăng xác suất bị sa thải.
• Áp lực đặc thù tại Nhật Bản: Doanh nghiệp Nhật Bản chịu áp lực duy trì sự ổn định dài hạn đối với các bên liên quan (đối tác cung ứng, khách hàng trong chuỗi liên kết) hơn là tối đa hóa giá trị ngắn hạn cho cổ đông như ở Mỹ. Do đó, một năm sụt giảm lợi nhuận là tín hiệu cực kỳ tiêu cực về năng lực quản trị.

1.2. Phân biệt Quản trị lợi nhuận dồn tích (AM) và Quản trị lợi nhuận thực tế (RM)

• Quản trị lợi nhuận dồn tích (Accrual-based Earnings Management - AM): Can thiệp thông qua việc lựa chọn phương pháp kế toán hoặc thay đổi các ước tính kế toán (ví dụ: thay đổi thời gian khấu hao tài sản, mức lập dự phòng nợ xấu, hoãn ghi nhận chi phí dồn tích tùy ý). AM không thay đổi dòng tiền thực tế nhưng thay đổi thời điểm ghi nhận lợi nhuận trên sổ sách, dễ để lại dấu vết kiểm toán.
• Quản trị lợi nhuận thực tế (Real Earnings Management - RM): Can thiệp trực tiếp vào các quyết định vận hành kinh doanh thực tế trong năm tài chính nhằm đạt mục tiêu ngắn hạn. Các hình thức phổ biến gồm:

1. Cắt giảm các chi phí tùy ý (chi phí R&D, chi phí quảng cáo, chi phí đào tạo) để tăng lợi nhuận tức thời.
2. Đẩy mạnh bán hàng tạm thời thông qua giảm giá sâu hoặc nới lỏng chính sách tín dụng thương mại (gây hại dòng tiền tương lai).
3. Sản xuất vượt mức (Overproduction) để phân bổ chi phí cố định cho nhiều sản phẩm hơn, làm giảm giá vốn hàng bán trên từng đơn vị, tăng biên lợi nhuận gộp trên sổ sách. RM trực tiếp phá hủy giá trị dài hạn của công ty.

1.3. Cơ chế tác động của J-SOX lên sự chuyển dịch phương thức quản trị lợi nhuận

• Vì J-SOX thiết lập quy trình kiểm toán nghiêm ngặt kiểm soát nội bộ và lưu trữ tài liệu kế toán, rủi ro và chi phí bị phát hiện của hình thức AM tăng lên rất cao. Các kiểm toán viên dễ dàng soi chiếu các bút toán điều chỉnh cuối kỳ mang tính chủ quan.
• Ngược lại, các quyết định thuộc về RM (như cắt giảm R&D hay gia tăng sản lượng) thuộc quyền chủ động kinh doanh của ban giám đốc (Business Judgment Rule). Kiểm toán viên rất khó can thiệp hoặc cáo buộc đây là hành vi gian lận. Do đó, khi AM bị J-SOX siết chặt, nhà quản lý có xu hướng dịch chuyển chiến lược sang RM để lách luật.

1.4. Xây dựng các giả thuyết nghiên cứu (H1 và H2)

• Giả thuyết H1: Sự đứt gãy tại ngưỡng số không (0) trong đồ thị phân phối mức lợi nhuận biến mất sau khi áp dụng J-SOX tại Nhật Bản (Kỳ vọng J-SOX hoạt động hiệu quả như US-SOX).
• Giả thuyết H2: Sự đứt gãy tại ngưỡng số không (0) trong đồ thị phân phối thay đổi lợi nhuận biến mất sau khi áp dụng J-SOX tại Nhật Bản.

MỤC 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DỮ LIỆU

2.1. Quy trình chọn mẫu và nguồn dữ liệu

• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu thu thập dữ liệu tài chính của các công ty niêm yết tại Nhật Bản từ cơ sở dữ liệu Nikkei Financial Quest.
• Tiêu chí loại trừ (Lọc mẫu):

1. Loại trừ toàn bộ các tổ chức tài chính, ngân hàng, công ty bảo hiểm và chứng khoán do cấu trúc báo cáo tài chính và các quy định về vốn tối thiểu mang tính đặc thù cao, không thể đo lường các biến dồn tích như doanh nghiệp thông thường.
2. Loại trừ các công ty thiếu hụt dữ liệu tài chính cần thiết cho việc tính toán các biến số AM và RM.
3. Thực hiện kỹ thuật Winsorize tại mức 1% và 99% đối với tất cả các biến số liên tục để kiểm soát tác động nhiễu của các giá trị cực biên (outliers).

2.2. Cấu trúc phân kỳ nghiên cứu (Giai đoạn Trước và Sau J-SOX)

• Giai đoạn Trước J-SOX (Pre-J-SOX): Từ năm 2002 đến năm 2007 (Thời kỳ trước khi hệ thống kiểm soát nội bộ bắt buộc đi vào vận hành).
• Giai đoạn Sau J-SOX (Post-J-SOX): Từ năm 2008 đến năm 2013 (Thời kỳ luật J-SOX đã thực thi toàn diện trên thị trường chứng khoán Nhật Bản).

MỤC 3. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM CHÍNH

3.1. Thống kê mô tả cấu trúc mẫu

Cung cấp các chỉ số tổng quan (Trung bình, trung vị, độ lệch chuẩn) của các biến quy mô tài sản (Size), tỷ suất sinh lời (ROA), đòn bẩy (Leverage), dòng tiền (CFO) giữa hai giai đoạn. Các chỉ số cho thấy cấu trúc cơ bản của các doanh nghiệp trong mẫu không thay đổi quá lớn về mặt vĩ mô, đảm bảo tính so sánh ổn định.

3.2. Kết quả phân phối mức lợi nhuận (Earnings Distribution) trước và sau J-SOX

• Trước J-SOX: Kiểm định chỉ ra sự đứt gãy mạnh mẽ, có ý nghĩa thống kê cao ở mức 1%. Đồ thị hiển thị rõ ràng việc thiếu hụt doanh nghiệp lỗ nhỏ và dư thừa doanh nghiệp lãi nhỏ.
• Sau J-SOX: Hiện tượng thắt nút, đứt gãy tại ngưỡng 0 không hề biến mất hoặc suy giảm. Giá trị T vẫn duy trì ý nghĩa thống kê cao. Kết quả này phản bác giả thuyết H1. Như vậy, J-SOX đã không ngăn chặn được hành vi tránh lỗ tổng thể của các doanh nghiệp Nhật Bản.

3.3. Kết quả phân phối thay đổi lợi nhuận (Earnings Changes Distribution) trước và sau J-SOX

• Trước J-SOX: Sự đứt gãy xuất hiện rất rõ nét tại ngưỡng số 0 của thay đổi lợi nhuận. Các doanh nghiệp có xu hướng bằng mọi giá phải báo cáo lợi nhuận tăng trưởng dương so với năm ngoái.
• Sau J-SOX: Sự đứt gãy này gần như biến mất hoàn toàn. Đồ thị phân phối thay đổi lợi nhuận trở nên mượt mà và liên tục, giá trị kiểm định T xung quanh ngưỡng 0 không còn ý nghĩa thống kê. Kết quả này ủng hộ mạnh mẽ giả thuyết H2.

3.4. Điểm khác biệt cốt lõi giữa tác động của US-SOX và J-SOX

• Tại Mỹ, US-SOX triệt tiêu đứt gãy ở cả hai đồ thị phân phối vì chế tài hình sự trực tiếp đối với ban giám đốc và áp lực kiện tụng từ các quỹ đầu tư rất khốc liệt.
• Tại Nhật Bản, J-SOX có tác động phân tách: không thành công trong việc xóa bỏ hiện tượng tránh lỗ (mức lợi nhuận) nhưng lại thành công vang dội trong việc loại bỏ hiện tượng tránh sụt giảm lợi nhuận (thay đổi lợi nhuận).

MỤC 4. PHÂN TÍCH CHUYÊN SÂU VÀ CƠ CHẾ TÁC ĐỘNG

4.1. Vai trò của nhóm doanh nghiệp tăng trưởng liên tục (Habitual Beaters)

1. Định nghĩa: Habitual Beaters là nhóm các công ty có lịch sử liên tục duy trì đà tăng trưởng lợi nhuận dương trong nhiều năm liên tiếp trước đó. Nhóm này chịu áp lực tâm lý và kỳ vọng khổng lồ từ thị trường chứng khoán để bảo vệ chuỗi thành tích.
2. Hành vi dịch chuyển: Phân tích thực nghiệm của hai tác giả chứng minh rằng, trước J-SOX, nhóm Habitual Beaters chính là những thực thể tích cực nhất trong việc thực hiện quản trị lợi nhuận để tránh một năm sụt giảm kết quả kinh doanh. Sau khi J-SOX triển khai, quy trình kiểm soát nội bộ nghiêm ngặt đã đẩy chi phí rủi ro của việc duy trì chuỗi tăng trưởng giả tạo lên quá cao. Nhóm doanh nghiệp này quyết định từ bỏ hành vi quản trị lợi nhuận tùy ý, chấp nhận báo cáo sụt giảm lợi nhuận thực tế. Đây chính là cơ chế trực tiếp làm mượt hóa phân phối thay đổi lợi nhuận sau năm 2008.

4.2. Kiểm định sự dịch chuyển từ Quản trị dồn tích (AM) sang Quản trị thực tế (RM)

1. Mô hình đo lường: Các tác giả sử dụng mô hình Jones sửa đổi (Modified Jones Model) để tính toán Biến dồn tích tùy ý (Discretionary Accruals - DA) đại diện cho AM; và mô hình Roychowdhury (2006) để tính toán các chi phí vận hành bất thường đại diện cho RM.
2. Phát hiện thực nghiệm về cơ chế lách luật: Đối với các doanh nghiệp nằm ở vùng biên cố gắng tránh lỗ (mức lợi nhuận), dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng sau J-SOX, mức độ sử dụng AM giảm đáng kể, nhưng mức độ can thiệp bằng RM (như sản xuất thừa tạo lợi nhuận ảo trên giá vốn, cắt giảm chi phí quảng cáo và R&D) lại tăng vọt.

Kết luận cơ chế: Đứt gãy ở mức lợi nhuận không biến mất sau J-SOX là do các nhà quản lý Nhật Bản đã nhanh chóng thay thế công cụ kế toán dồn tích (AM) bằng công cụ can thiệp vận hành thực tế (RM) để tiếp tục đạt mục tiêu tránh lỗ mà không bị kiểm toán viên J-SOX bắt lỗi.

MỤC 5. KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH

5.1. Tổng kết các phát hiện cốt lõi

Nghiên cứu của Enomoto và Yamaguchi đưa ra cái nhìn đa chiều về J-SOX: Đạo luật này có hiệu quả mang tính chọn lọc. Nó kiểm soát tốt các hành vi gian lận dồn tích liên quan đến chuỗi tăng trưởng liên tục của nhóm Habitual Beaters, nhưng lại tạo ra tác dụng phụ là kích thích các doanh nghiệp chuyển dịch sang hình thức quản trị lợi nhuận thực tế (RM) nhằm mục tiêu sống còn là tránh lỗ.

5.2. Hàm ý đối với các nhà lập pháp và cơ quan quản lý thị trường

• Cảnh báo về chất lượng thông tin: Các cơ quan quản lý (như Cơ quan Dịch vụ Tài chính Nhật Bản - FSA) không nên lầm tưởng rằng việc sụt giảm hành vi quản trị dồn tích (AM) đồng nghĩa với việc chất lượng báo cáo tài chính đã tăng lên. Hành vi RM khó bị phát hiện hơn nhưng lại trực tiếp bòn rút dòng tiền và năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp (do cắt giảm R&D).
• Khuyến nghị chính sách: Cơ quan quản lý cần thiết lập các tiêu chí giám sát mới vượt ra ngoài các con số kế toán thuần túy, chú trọng thanh tra các biến động bất thường trong cấu trúc chi phí vận hành, kế hoạch sản xuất và chiến lược chiết khấu thương mại của doanh nghiệp xung quanh các ngưỡng nhạy cảm.

5.3. Hạn chế của nghiên cứu và định hướng tương lai

• Hạn chế: Mô hình đo lường RM của Roychowdhury (2006) áp dụng trong nghiên cứu dựa trên ước lượng chung của toàn ngành, có thể chưa bao quát được sự thay đổi mô hình kinh doanh hiện đại hoặc cấu trúc chi phí của các ngành công nghệ cao. Nghiên cứu cũng chưa xem xét sâu vai trò của các đặc điểm quản trị nội bộ khác như cấu trúc hội đồng quản trị độc lập.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Học giả tương lai có thể mở rộng dữ liệu để đánh giá tác động dài hạn hơn của J-SOX trong thập kỷ tiếp theo, hoặc thực hiện nghiên cứu so sánh chéo giữa các quốc gia Đông Á có cùng đặc trưng thể chế để làm rõ mô hình hành vi quản trị lợi nhuận khu vực.

4. Kết luận

Nguồn: Discontinuities in Earnings and Earnings Change Distributions after J-SOX Implementation: Empirical evidence from Japan - https://www.rieb.kobe-u.ac.jp/academic/ra/dp/English/DP2015-26.pdf

Liên Hệ AGS – Dịch Vụ Kế Toán, Kiểm Toán & Thuế cho DN Nhật Bản

Doanh nghiệp Nhật Bản đang gặp khó khăn về thuế và kế toán tại Việt Nam? Khám phá các hướng dẫn thực tiễn và cách xử lý rủi ro hiệu quả từ chuyên gia.

AGS ACCOUNTING Insight | Góc nhìn chuyên gia về Kế toán – Thuế – Kiểm toán – Pháp lý tại Việt Nam

Cơ hội nghề nghiệp tại AGS：Chính sách, phúc lợi và những câu hỏi thường gặp về tuyển dụng

Khám phá chính sách tuyển dụng, phúc lợi và cơ hội việc làm tại AGS – công ty kế toán kiểm toán hàng đầu, đồng hành cùng doanh nghiệp Nhật Bản tại Việ

AGS ACCOUNTING Insight | Góc nhìn chuyên gia về Kế toán – Thuế – Kiểm toán – Pháp lý tại Việt Nam