AI trong nghề luật: Công cụ hỗ trợ hay lối tắt nguy hiểm?
Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong nhiều lĩnh vực nghề nghiệp, trong đó có ngành luật. Từ nghiên cứu án lệ, soạn thảo hợp đồng đến hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ tố tụng, AI ngày càng được sử dụng như một công cụ giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu suất làm việc. Tuy nhiên, một vụ việc gần đây tại Hoa Kỳ đã cho thấy mặt trái của xu hướng này khi một luật sư bị thẩm phán liên bang phê phán vì sao chép nội dung do AI tạo ra vào hồ sơ nộp cho tòa án mà không kiểm chứng đầy đủ. Vụ việc không chỉ đặt ra câu hỏi về giới hạn của công nghệ trong hoạt động hành nghề luật mà còn gợi mở những vấn đề lớn hơn liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm pháp lý và tương lai của ngành luật sau này.
Trong nhiều năm qua, công nghệ pháp lý (LegalTech) đã trở thành một trong những lĩnh vực phát triển nhanh nhất của nền kinh tế số. Sự xuất hiện của các mô hình AI tạo sinh như ChatGPT, Claude, Gemini hay các hệ thống AI chuyên biệt dành cho giới luật sư đã làm thay đổi đáng kể cách thức nghiên cứu và xử lý thông tin pháp lý. Nếu trước đây việc rà soát hàng trăm trang hồ sơ, án lệ hay quy định pháp luật có thể mất nhiều ngày làm việc thì ngày nay AI có thể hỗ trợ thực hiện công việc này chỉ trong vài phút. Nhiều hãng luật lớn trên thế giới đã bắt đầu ứng dụng AI để hỗ trợ phân tích tài liệu, tìm kiếm án lệ, kiểm tra hợp đồng và thậm chí dự báo khả năng thắng kiện.
Lợi ích của AI là rất rõ ràng. Công nghệ giúp giảm thời gian xử lý công việc, nâng cao năng suất lao động và giảm chi phí dịch vụ pháp lý. Đối với khách hàng, điều này đồng nghĩa với việc tiếp cận dịch vụ pháp lý nhanh hơn và với mức chi phí hợp lý hơn. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI cũng khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu công nghệ có đang thay đổi bản chất của nghề luật hay không. Bởi xét cho cùng, hoạt động pháp lý không đơn thuần là quá trình xử lý dữ liệu mà còn là quá trình đánh giá, phân tích, suy luận và đưa ra các quyết định mang tính chuyên môn cao. Chính tại điểm giao thoa giữa công nghệ và trách nhiệm nghề nghiệp này, những tranh cãi mới đã bắt đầu xuất hiện.
Theo hồ sơ vụ việc, luật sư đại diện cho nguyên đơn đã tải các tài liệu tố tụng lên một phần mềm AI và yêu cầu hệ thống xác định những điểm chưa đầy đủ trong quá trình cung cấp chứng cứ của phía bị đơn. Sau đó, luật sư này sử dụng gần như nguyên vẹn nội dung do AI tạo ra để trao đổi với phía đối phương và đưa vào tài liệu nộp cho tòa án. Điều khiến thẩm phán liên bang Tim Baker không hài lòng không phải là việc luật sư sử dụng AI. Trên thực tế, tòa án không cấm luật sư ứng dụng công nghệ trong công việc chuyên môn. Vấn đề nằm ở chỗ luật sư đã không thực hiện bước kiểm chứng độc lập đối với các kết quả do AI cung cấp.
Theo nhận định của tòa án, luật sư có nghĩa vụ trực tiếp xem xét và đánh giá tính chính xác của mọi nội dung được sử dụng trong hồ sơ tố tụng. Việc dựa hoàn toàn vào AI đồng nghĩa với việc từ bỏ một phần trách nhiệm nghề nghiệp vốn thuộc về chính luật sư. Đây là một điểm rất đáng chú ý. Trong nhiều cuộc tranh luận về AI, người ta thường tập trung vào khả năng công nghệ có thể thay thế con người hay không. Tuy nhiên, vụ việc này cho thấy câu hỏi quan trọng hơn có lẽ là liệu con người có đang tự từ bỏ vai trò của mình khi sử dụng công nghệ hay không. AI có thể hỗ trợ nghiên cứu, tổng hợp và đề xuất phương án xử lý. Nhưng người chịu trách nhiệm cuối cùng trước khách hàng, trước tòa án và trước pháp luật vẫn là luật sư.
Trong lĩnh vực pháp lý, hậu quả của những sai sót như vậy có thể rất nghiêm trọng.
- Một án lệ không tồn tại.
- Một điều luật bị trích dẫn sai.
- Một lập luận pháp lý thiếu căn cứ.
- Một nhận định không phù hợp với bối cảnh vụ việc.
Tất cả đều có thể làm ảnh hưởng đến kết quả giải quyết tranh chấp.
Điều đáng lo ngại là các sai sót do AI tạo ra thường được trình bày với mức độ tự tin rất cao, khiến người sử dụng dễ tin tưởng nếu không kiểm tra kỹ lưỡng. Đó là lý do ngày càng nhiều cơ quan tư pháp trên thế giới yêu cầu luật sư phải chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với mọi nội dung do AI hỗ trợ tạo ra. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình làm việc nhưng không thể thay thế nghĩa vụ thẩm định chuyên môn.
Nếu luật sư sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu nhưng vẫn thực hiện đầy đủ việc kiểm tra, đối chiếu và đánh giá thì AI có thể trở thành một công cụ hữu ích. Ngược lại, nếu luật sư sao chép nguyên vẹn nội dung do AI tạo ra mà không kiểm chứng, công nghệ sẽ trở thành nguồn rủi ro lớn. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng các chuẩn mực đạo đức mới liên quan đến việc sử dụng AI trong hoạt động hành nghề luật.
Một số nguyên tắc đang được nhiều tổ chức nghề nghiệp trên thế giới đề xuất bao gồm:
- Luật sư phải hiểu rõ giới hạn của AI.
- Không được sử dụng AI thay thế hoàn toàn việc đánh giá chuyên môn.
- Phải kiểm tra độc lập mọi thông tin trước khi sử dụng.
- Bảo đảm bảo mật dữ liệu khách hàng khi sử dụng các nền tảng AI.
- Minh bạch trong trường hợp AI được sử dụng ở mức độ đáng kể.
Những nguyên tắc này cho thấy AI không làm giảm trách nhiệm nghề nghiệp mà ngược lại còn đòi hỏi mức độ trách nhiệm cao hơn.
Những công việc mang tính lặp lại như rà soát tài liệu, tìm kiếm thông tin hay tổng hợp dữ liệu có thể được tự động hóa ở mức độ cao. Trong khi đó, các hoạt động đòi hỏi tư duy chiến lược, kỹ năng tranh tụng, đàm phán và đánh giá bối cảnh xã hội vẫn cần đến con người. Nói cách khác, AI không loại bỏ nhu cầu về luật sư mà làm thay đổi bộ kỹ năng mà luật sư cần sở hữu.
Trong tương lai, một luật sư giỏi không chỉ cần hiểu pháp luật mà còn phải hiểu cách sử dụng công nghệ một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Khả năng đặt câu hỏi đúng cho AI, đánh giá chất lượng đầu ra và phát hiện sai sót có thể trở thành những kỹ năng quan trọng không kém việc nghiên cứu án lệ hay soạn thảo văn bản pháp lý. Cuộc cạnh tranh có lẽ sẽ không diễn ra giữa con người và AI, mà giữa những người biết sử dụng AI hiệu quả với những người không biết tận dụng công nghệ.
Không phải AI ký tên vào hồ sơ tố tụng. Không phải AI chịu trách nhiệm nghề nghiệp trước khách hàng. Cũng không phải AI đối mặt với các chế tài khi thông tin được cung cấp là sai lệch.
Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là luật sư. Chính vì vậy, việc sử dụng AI cần được nhìn nhận như việc sử dụng bất kỳ công cụ hỗ trợ chuyên môn nào khác. Công cụ có thể giúp nâng cao hiệu quả làm việc nhưng không thể thay thế sự cẩn trọng, năng lực chuyên môn và trách nhiệm cá nhân. Trong lĩnh vực pháp lý, nơi mỗi lập luận đều có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của con người, nguyên tắc này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
1. Khi AI bước vào lĩnh vực pháp lý
Lợi ích của AI là rất rõ ràng. Công nghệ giúp giảm thời gian xử lý công việc, nâng cao năng suất lao động và giảm chi phí dịch vụ pháp lý. Đối với khách hàng, điều này đồng nghĩa với việc tiếp cận dịch vụ pháp lý nhanh hơn và với mức chi phí hợp lý hơn. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI cũng khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu công nghệ có đang thay đổi bản chất của nghề luật hay không. Bởi xét cho cùng, hoạt động pháp lý không đơn thuần là quá trình xử lý dữ liệu mà còn là quá trình đánh giá, phân tích, suy luận và đưa ra các quyết định mang tính chuyên môn cao. Chính tại điểm giao thoa giữa công nghệ và trách nhiệm nghề nghiệp này, những tranh cãi mới đã bắt đầu xuất hiện.
2. Vụ việc Walmart và bài học về sự phụ thuộc vào AI
Vụ kiện lao động giữa bà Cynthia White và Walmart là một ví dụ điển hình cho những rủi ro phát sinh khi AI được sử dụng thiếu kiểm soát trong hoạt động hành nghề luật.Theo hồ sơ vụ việc, luật sư đại diện cho nguyên đơn đã tải các tài liệu tố tụng lên một phần mềm AI và yêu cầu hệ thống xác định những điểm chưa đầy đủ trong quá trình cung cấp chứng cứ của phía bị đơn. Sau đó, luật sư này sử dụng gần như nguyên vẹn nội dung do AI tạo ra để trao đổi với phía đối phương và đưa vào tài liệu nộp cho tòa án. Điều khiến thẩm phán liên bang Tim Baker không hài lòng không phải là việc luật sư sử dụng AI. Trên thực tế, tòa án không cấm luật sư ứng dụng công nghệ trong công việc chuyên môn. Vấn đề nằm ở chỗ luật sư đã không thực hiện bước kiểm chứng độc lập đối với các kết quả do AI cung cấp.
Theo nhận định của tòa án, luật sư có nghĩa vụ trực tiếp xem xét và đánh giá tính chính xác của mọi nội dung được sử dụng trong hồ sơ tố tụng. Việc dựa hoàn toàn vào AI đồng nghĩa với việc từ bỏ một phần trách nhiệm nghề nghiệp vốn thuộc về chính luật sư. Đây là một điểm rất đáng chú ý. Trong nhiều cuộc tranh luận về AI, người ta thường tập trung vào khả năng công nghệ có thể thay thế con người hay không. Tuy nhiên, vụ việc này cho thấy câu hỏi quan trọng hơn có lẽ là liệu con người có đang tự từ bỏ vai trò của mình khi sử dụng công nghệ hay không. AI có thể hỗ trợ nghiên cứu, tổng hợp và đề xuất phương án xử lý. Nhưng người chịu trách nhiệm cuối cùng trước khách hàng, trước tòa án và trước pháp luật vẫn là luật sư.
3. Vì sao AI có thể tạo ra những sai sót nguy hiểm?
Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là cho rằng AI luôn đưa ra câu trả lời chính xác. Thực tế hoàn toàn ngược lại. Các mô hình AI hiện đại hoạt động dựa trên việc dự đoán chuỗi ngôn ngữ có xác suất cao nhất dựa trên dữ liệu đã được huấn luyện. Chúng không thực sự “hiểu” pháp luật như cách con người hiểu và cũng không có khả năng xác minh tính đúng sai của thông tin theo nghĩa pháp lý. Điều này dẫn đến hiện tượng thường được gọi là “ảo giác AI” (AI Hallucination), tức việc hệ thống tự tạo ra thông tin nghe có vẻ hợp lý nhưng thực tế không tồn tại hoặc không chính xác.Trong lĩnh vực pháp lý, hậu quả của những sai sót như vậy có thể rất nghiêm trọng.
- Một án lệ không tồn tại.
- Một điều luật bị trích dẫn sai.
- Một lập luận pháp lý thiếu căn cứ.
- Một nhận định không phù hợp với bối cảnh vụ việc.
Tất cả đều có thể làm ảnh hưởng đến kết quả giải quyết tranh chấp.
Điều đáng lo ngại là các sai sót do AI tạo ra thường được trình bày với mức độ tự tin rất cao, khiến người sử dụng dễ tin tưởng nếu không kiểm tra kỹ lưỡng. Đó là lý do ngày càng nhiều cơ quan tư pháp trên thế giới yêu cầu luật sư phải chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với mọi nội dung do AI hỗ trợ tạo ra. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình làm việc nhưng không thể thay thế nghĩa vụ thẩm định chuyên môn.
4. Đạo đức nghề nghiệp trong thời đại trí tuệ nhân tạo
Nghề luật từ lâu đã được xây dựng trên nền tảng của trách nhiệm, tính độc lập và sự cẩn trọng. Khách hàng tìm đến luật sư không chỉ vì kiến thức pháp luật mà còn vì khả năng đánh giá tình huống, đưa ra lời khuyên phù hợp và bảo vệ quyền lợi của họ bằng năng lực chuyên môn. Khi AI xuất hiện, những giá trị cốt lõi đó không mất đi mà ngược lại còn trở nên quan trọng hơn.Nếu luật sư sử dụng AI để hỗ trợ nghiên cứu nhưng vẫn thực hiện đầy đủ việc kiểm tra, đối chiếu và đánh giá thì AI có thể trở thành một công cụ hữu ích. Ngược lại, nếu luật sư sao chép nguyên vẹn nội dung do AI tạo ra mà không kiểm chứng, công nghệ sẽ trở thành nguồn rủi ro lớn. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng các chuẩn mực đạo đức mới liên quan đến việc sử dụng AI trong hoạt động hành nghề luật.
Một số nguyên tắc đang được nhiều tổ chức nghề nghiệp trên thế giới đề xuất bao gồm:
- Luật sư phải hiểu rõ giới hạn của AI.
- Không được sử dụng AI thay thế hoàn toàn việc đánh giá chuyên môn.
- Phải kiểm tra độc lập mọi thông tin trước khi sử dụng.
- Bảo đảm bảo mật dữ liệu khách hàng khi sử dụng các nền tảng AI.
- Minh bạch trong trường hợp AI được sử dụng ở mức độ đáng kể.
Những nguyên tắc này cho thấy AI không làm giảm trách nhiệm nghề nghiệp mà ngược lại còn đòi hỏi mức độ trách nhiệm cao hơn.
5. Tương lai của nghề luật trong kỷ nguyên AI
Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm xuất hiện những lo ngại rằng một số nghề nghiệp sẽ biến mất. Ngành luật cũng không phải ngoại lệ. Tuy nhiên, những gì đang diễn ra cho thấy AI khó có thể thay thế hoàn toàn luật sư trong tương lai gần. Điều mà AI thực sự thay đổi là cách luật sư làm việc.Những công việc mang tính lặp lại như rà soát tài liệu, tìm kiếm thông tin hay tổng hợp dữ liệu có thể được tự động hóa ở mức độ cao. Trong khi đó, các hoạt động đòi hỏi tư duy chiến lược, kỹ năng tranh tụng, đàm phán và đánh giá bối cảnh xã hội vẫn cần đến con người. Nói cách khác, AI không loại bỏ nhu cầu về luật sư mà làm thay đổi bộ kỹ năng mà luật sư cần sở hữu.
Trong tương lai, một luật sư giỏi không chỉ cần hiểu pháp luật mà còn phải hiểu cách sử dụng công nghệ một cách hiệu quả và có trách nhiệm. Khả năng đặt câu hỏi đúng cho AI, đánh giá chất lượng đầu ra và phát hiện sai sót có thể trở thành những kỹ năng quan trọng không kém việc nghiên cứu án lệ hay soạn thảo văn bản pháp lý. Cuộc cạnh tranh có lẽ sẽ không diễn ra giữa con người và AI, mà giữa những người biết sử dụng AI hiệu quả với những người không biết tận dụng công nghệ.
6. AI là công cụ, không phải người chịu trách nhiệm
Bài học lớn nhất từ vụ việc tại Hoa Kỳ không nằm ở công nghệ mà nằm ở con người. AI có thể hỗ trợ luật sư làm việc nhanh hơn, tiếp cận nhiều thông tin hơn và xử lý khối lượng dữ liệu lớn hơn. Nhưng AI không phải chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý trước tòa án.Không phải AI ký tên vào hồ sơ tố tụng. Không phải AI chịu trách nhiệm nghề nghiệp trước khách hàng. Cũng không phải AI đối mặt với các chế tài khi thông tin được cung cấp là sai lệch.
Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là luật sư. Chính vì vậy, việc sử dụng AI cần được nhìn nhận như việc sử dụng bất kỳ công cụ hỗ trợ chuyên môn nào khác. Công cụ có thể giúp nâng cao hiệu quả làm việc nhưng không thể thay thế sự cẩn trọng, năng lực chuyên môn và trách nhiệm cá nhân. Trong lĩnh vực pháp lý, nơi mỗi lập luận đều có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của con người, nguyên tắc này càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
7. Kết luận
Vụ việc luật sư Mỹ bị thẩm phán phê phán vì phụ thuộc vào AI là lời cảnh báo đáng chú ý đối với cộng đồng pháp lý toàn cầu. Công nghệ trí tuệ nhân tạo đang mở ra những cơ hội chưa từng có để nâng cao hiệu quả hoạt động nghề luật, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới về trách nhiệm nghề nghiệp, đạo đức hành nghề và độ tin cậy của thông tin. Trong tương lai, AI nhiều khả năng sẽ trở thành một phần không thể thiếu của ngành luật. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của nghề luật vẫn nằm ở khả năng đánh giá, suy luận và chịu trách nhiệm của con người. AI có thể là trợ lý đắc lực, nhưng không bao giờ nên trở thành người thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của luật sư.Nguồn: Thẩm phán Mỹ: Luật sư phụ thuộc vào AI là một "lối đi tắt nguy hiểm" - https://phapluatphattrien.vn/tham-phan-my-luat-su-phu-thuoc-vao-ai-la-mot-loi-di-tat-nguy-hiem-d5887.html
