Phát triển bền vững trong Luật Bảo vệ người tiêu dùng
Trong nhiều năm, pháp luật bảo vệ người tiêu dùng thường được nhìn nhận như một công cụ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của người mua hàng trước những hành vi gian lận hoặc thiếu minh bạch từ doanh nghiệp. Tuy nhiên, trước những thách thức toàn cầu thì vai trò của người tiêu dùng đã có sự thay đổi đáng kể. Trong bối cảnh đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong tư duy lập pháp của Việt Nam khi lần đầu tiên đưa các yếu tố phát triển bền vững vào nội dung điều chỉnh của luật, mở ra cách tiếp cận mới trong quản lý thị trường và bảo vệ người tiêu dùng.
Phát triển bền vững từ lâu đã trở thành mục tiêu chiến lược của nhiều quốc gia trên thế giới. Theo quan điểm được thừa nhận rộng rãi, phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Mô hình này được xây dựng trên ba trụ cột cơ bản gồm tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm công bằng xã hội. Trong nhiều năm, pháp luật bảo vệ người tiêu dùng chủ yếu tập trung vào việc bảo đảm quyền được thông tin, quyền được lựa chọn, quyền được an toàn và quyền được bồi thường khi bị thiệt hại. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của thị trường và các vấn đề môi trường ngày càng nghiêm trọng, cách tiếp cận này dần bộc lộ những hạn chế nhất định.
Người tiêu dùng ngày nay có khả năng tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất thông qua lựa chọn mua sắm của mình. Khi người tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, doanh nghiệp buộc phải thay đổi phương thức sản xuất để đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngược lại, những hành vi tiêu dùng lãng phí hoặc thiếu trách nhiệm có thể làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống.
Chính vì vậy, pháp luật bảo vệ người tiêu dùng hiện đại không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn hướng đến việc điều chỉnh hành vi tiêu dùng theo hướng có trách nhiệm hơn với xã hội và môi trường. Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt được thể hiện trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.
Sự xuất hiện của khái niệm này mang nhiều ý nghĩa quan trọng.
Thứ nhất, tiêu dùng không còn được nhìn nhận đơn thuần là hành vi thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Mỗi quyết định mua sắm giờ đây đều có thể tạo ra những ảnh hưởng rộng lớn đến môi trường và cộng đồng.
Thứ hai, luật đã bước đầu đưa trách nhiệm xã hội của người tiêu dùng vào khuôn khổ pháp lý. Điều này thể hiện rõ qua việc bổ sung nghĩa vụ của người tiêu dùng trong việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường và tiêu dùng bền vững.
Thứ ba, việc ghi nhận tiêu dùng bền vững tạo nền tảng để Nhà nước xây dựng các chính sách khuyến khích người dân lựa chọn những sản phẩm thân thiện với môi trường, tiết kiệm năng lượng và có khả năng tái chế.
Tuy nhiên, khái niệm này hiện vẫn mang tính định hướng nhiều hơn là một chuẩn mực pháp lý cụ thể. Luật chưa đưa ra các tiêu chí rõ ràng để xác định thế nào là một hành vi tiêu dùng bền vững, cũng như chưa thiết lập cơ chế đánh giá hoặc giám sát việc thực hiện trên thực tế. Điều đó cho thấy Việt Nam đang trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi từ nhận thức sang hành động trong lĩnh vực tiêu dùng bền vững. Sự ghi nhận tiêu dùng bền vững trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý nhà nước đối với các vấn đề môi trường và xã hội. Thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả của các hành vi gây tác động tiêu cực, pháp luật bắt đầu hướng đến việc phòng ngừa thông qua định hướng hành vi tiêu dùng ngay từ đầu. Đây được xem là một giải pháp lâu dài nhằm giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, hạn chế phát sinh chất thải và góp phần xây dựng lối sống bền vững trong cộng đồng.
Đặc biệt, luật đã bổ sung trách nhiệm đối với các nền tảng số trung gian trong thương mại điện tử. Trong bối cảnh mua sắm trực tuyến ngày càng phổ biến, việc yêu cầu các sàn thương mại điện tử tham gia kiểm soát thông tin và hỗ trợ xử lý vi phạm là bước tiến cần thiết nhằm bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng xác định rõ định hướng thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững thông qua các chính sách khuyến khích phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và công nghệ thân thiện với môi trường. Những chính sách này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh các thị trường quốc tế ngày càng đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt về phát triển bền vững.
Tuy nhiên, một khoảng trống đáng chú ý là pháp luật hiện chưa yêu cầu doanh nghiệp công khai đầy đủ các thông tin liên quan đến tính bền vững của sản phẩm như khả năng tái chế, độ bền sử dụng hoặc mức độ tác động đến môi trường. Đây là nội dung mà nhiều quốc gia phát triển đã bắt đầu áp dụng nhằm giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn có trách nhiệm hơn.
Sự thay đổi này phản ánh xu hướng lập pháp hiện đại, coi công bằng xã hội là một trong những thành tố không thể thiếu của phát triển bền vững. Trên thực tế, những nhóm người tiêu dùng này thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận thông tin, đánh giá rủi ro hoặc bảo vệ quyền lợi của mình khi xảy ra tranh chấp. Trong môi trường số, họ còn có nguy cơ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo hoặc thao túng thông tin. Luật yêu cầu doanh nghiệp phải có cơ chế hỗ trợ phù hợp khi giao dịch với các đối tượng này, đồng thời không được từ chối giải quyết yêu cầu của họ chỉ vì những khác biệt về ngôn ngữ, tập quán hoặc điều kiện cá nhân.
Mặc dù vậy, danh sách các nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương hiện vẫn được quy định theo hướng liệt kê. Điều này có thể khiến pháp luật bỏ sót những trường hợp phát sinh mới trong tương lai khi thị trường và xã hội tiếp tục thay đổi.
Trước hết, cần xây dựng khái niệm và tiêu chí cụ thể về sản xuất bền vững nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh. Tiếp theo, nghĩa vụ tiêu dùng bền vững của người tiêu dùng cần được cụ thể hóa bằng những hành vi rõ ràng như phân loại rác, hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần hoặc ưu tiên lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường.
Đối với doanh nghiệp, pháp luật nên từng bước yêu cầu công khai thông tin về độ bền, khả năng sửa chữa và tái chế của sản phẩm. Điều này không chỉ giúp người tiêu dùng có thêm thông tin mà còn tạo áp lực tích cực buộc doanh nghiệp cải thiện chất lượng và giảm tác động môi trường. Ngoài ra, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước cũng cần được hoàn thiện hơn nhằm bảo đảm các chính sách về tiêu dùng bền vững được triển khai thống nhất và hiệu quả trên phạm vi toàn quốc.
AGS luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong việc cập nhật các quy định pháp lý mới nhất tại Việt Nam. Hãy theo dõi website của AGS để không bỏ lỡ những bài phân tích hữu ích về pháp luật, đầu tư và kinh doanh tại Việt Nam.
1. Từ bảo vệ người tiêu dùng đến phát triển bền vững
Người tiêu dùng ngày nay có khả năng tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất thông qua lựa chọn mua sắm của mình. Khi người tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, doanh nghiệp buộc phải thay đổi phương thức sản xuất để đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngược lại, những hành vi tiêu dùng lãng phí hoặc thiếu trách nhiệm có thể làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống.
Chính vì vậy, pháp luật bảo vệ người tiêu dùng hiện đại không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn hướng đến việc điều chỉnh hành vi tiêu dùng theo hướng có trách nhiệm hơn với xã hội và môi trường. Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt được thể hiện trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.
2. Tiêu dùng bền vững: Điểm mới quan trọng của Luật 2023
Một trong những điểm đột phá của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là lần đầu tiên chính thức ghi nhận khái niệm "tiêu dùng bền vững". Theo luật, tiêu dùng bền vững được hiểu là việc sử dụng sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ một cách hiệu quả nhằm đáp ứng nhu cầu của cá nhân, gia đình và tổ chức, đồng thời giảm thiểu các tác động tiêu cực về môi trường, kinh tế và xã hội.Sự xuất hiện của khái niệm này mang nhiều ý nghĩa quan trọng.
Thứ nhất, tiêu dùng không còn được nhìn nhận đơn thuần là hành vi thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Mỗi quyết định mua sắm giờ đây đều có thể tạo ra những ảnh hưởng rộng lớn đến môi trường và cộng đồng.
Thứ hai, luật đã bước đầu đưa trách nhiệm xã hội của người tiêu dùng vào khuôn khổ pháp lý. Điều này thể hiện rõ qua việc bổ sung nghĩa vụ của người tiêu dùng trong việc tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường và tiêu dùng bền vững.
Thứ ba, việc ghi nhận tiêu dùng bền vững tạo nền tảng để Nhà nước xây dựng các chính sách khuyến khích người dân lựa chọn những sản phẩm thân thiện với môi trường, tiết kiệm năng lượng và có khả năng tái chế.
Tuy nhiên, khái niệm này hiện vẫn mang tính định hướng nhiều hơn là một chuẩn mực pháp lý cụ thể. Luật chưa đưa ra các tiêu chí rõ ràng để xác định thế nào là một hành vi tiêu dùng bền vững, cũng như chưa thiết lập cơ chế đánh giá hoặc giám sát việc thực hiện trên thực tế. Điều đó cho thấy Việt Nam đang trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi từ nhận thức sang hành động trong lĩnh vực tiêu dùng bền vững. Sự ghi nhận tiêu dùng bền vững trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý nhà nước đối với các vấn đề môi trường và xã hội. Thay vì chỉ tập trung xử lý hậu quả của các hành vi gây tác động tiêu cực, pháp luật bắt đầu hướng đến việc phòng ngừa thông qua định hướng hành vi tiêu dùng ngay từ đầu. Đây được xem là một giải pháp lâu dài nhằm giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, hạn chế phát sinh chất thải và góp phần xây dựng lối sống bền vững trong cộng đồng.
3. Doanh nghiệp và trách nhiệm trong nền kinh tế xanh
Nếu người tiêu dùng là một nửa của thị trường thì doanh nghiệp chính là nửa còn lại quyết định thành công của quá trình phát triển bền vững. Nhận thức được điều này, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã mở rộng đáng kể trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân kinh doanh. Doanh nghiệp không chỉ phải bảo đảm chất lượng và an toàn của sản phẩm mà còn phải cung cấp thông tin chính xác, minh bạch cho người tiêu dùng. Những nghĩa vụ này góp phần giảm thiểu tình trạng bất cân xứng thông tin – một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến các hành vi gian lận thương mại.Đặc biệt, luật đã bổ sung trách nhiệm đối với các nền tảng số trung gian trong thương mại điện tử. Trong bối cảnh mua sắm trực tuyến ngày càng phổ biến, việc yêu cầu các sàn thương mại điện tử tham gia kiểm soát thông tin và hỗ trợ xử lý vi phạm là bước tiến cần thiết nhằm bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng xác định rõ định hướng thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững thông qua các chính sách khuyến khích phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và công nghệ thân thiện với môi trường. Những chính sách này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh các thị trường quốc tế ngày càng đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt về phát triển bền vững.
Tuy nhiên, một khoảng trống đáng chú ý là pháp luật hiện chưa yêu cầu doanh nghiệp công khai đầy đủ các thông tin liên quan đến tính bền vững của sản phẩm như khả năng tái chế, độ bền sử dụng hoặc mức độ tác động đến môi trường. Đây là nội dung mà nhiều quốc gia phát triển đã bắt đầu áp dụng nhằm giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn có trách nhiệm hơn.
4. Bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương
Một trong những nội dung mang tính nhân văn nhất của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là việc lần đầu tiên xác định và bảo vệ riêng nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Luật đã liệt kê nhiều nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai và một số nhóm yếu thế khác.Sự thay đổi này phản ánh xu hướng lập pháp hiện đại, coi công bằng xã hội là một trong những thành tố không thể thiếu của phát triển bền vững. Trên thực tế, những nhóm người tiêu dùng này thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận thông tin, đánh giá rủi ro hoặc bảo vệ quyền lợi của mình khi xảy ra tranh chấp. Trong môi trường số, họ còn có nguy cơ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo hoặc thao túng thông tin. Luật yêu cầu doanh nghiệp phải có cơ chế hỗ trợ phù hợp khi giao dịch với các đối tượng này, đồng thời không được từ chối giải quyết yêu cầu của họ chỉ vì những khác biệt về ngôn ngữ, tập quán hoặc điều kiện cá nhân.
Mặc dù vậy, danh sách các nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương hiện vẫn được quy định theo hướng liệt kê. Điều này có thể khiến pháp luật bỏ sót những trường hợp phát sinh mới trong tương lai khi thị trường và xã hội tiếp tục thay đổi.
5. Những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện
Mặc dù Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc lồng ghép mục tiêu phát triển bền vững vào pháp luật, song vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.Trước hết, cần xây dựng khái niệm và tiêu chí cụ thể về sản xuất bền vững nhằm tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh. Tiếp theo, nghĩa vụ tiêu dùng bền vững của người tiêu dùng cần được cụ thể hóa bằng những hành vi rõ ràng như phân loại rác, hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần hoặc ưu tiên lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường.
Đối với doanh nghiệp, pháp luật nên từng bước yêu cầu công khai thông tin về độ bền, khả năng sửa chữa và tái chế của sản phẩm. Điều này không chỉ giúp người tiêu dùng có thêm thông tin mà còn tạo áp lực tích cực buộc doanh nghiệp cải thiện chất lượng và giảm tác động môi trường. Ngoài ra, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước cũng cần được hoàn thiện hơn nhằm bảo đảm các chính sách về tiêu dùng bền vững được triển khai thống nhất và hiệu quả trên phạm vi toàn quốc.
6. Kết luận
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 không chỉ là một đạo luật bảo vệ quyền lợi của người mua hàng mà còn là bước khởi đầu cho quá trình gắn kết hoạt động tiêu dùng với mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam. Lần đầu tiên, các yếu tố về môi trường, trách nhiệm xã hội và tiêu dùng bền vững được đưa vào nội dung điều chỉnh của luật một cách tương đối toàn diện. Dù vẫn còn những hạn chế về tính cụ thể và cơ chế thực thi, đạo luật này đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để hình thành một môi trường tiêu dùng minh bạch, có trách nhiệm và thân thiện hơn với môi trường. Trong dài hạn, sự thành công của các quy định này sẽ phụ thuộc không chỉ vào Nhà nước và doanh nghiệp mà còn vào chính lựa chọn tiêu dùng của mỗi cá nhân trong xã hội.Nguồn: Phát triển bền vững dưới góc độ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 - https://phapluatphattrien.vn/phat-trien-ben-vung-duoi-goc-do-luat-bao-ve-quyen-loi-nguoi-tieu-dung-nam-2023-d6017.html
