Kiểm toán Doanh Thu trong Ngành Bán Lẻ: Rủi Ro và Giải Pháp Kiểm Soát

AGS Ngọc Hiền

26 thg 12, 2025

Doanh thu là một trong những khoản mục quan trọng nhất trong báo cáo tài chính của các công ty bán lẻ, phản ánh trực tiếp hiệu quả kinh doanh và khả năng mở rộng thị trường. Tuy nhiên, việc kiểm toán doanh thu trong lĩnh vực này đối mặt với nhiều thách thức như số lượng giao dịch lớn, đa dạng kênh bán hàng, chính sách khuyến mãi phức tạp và nguy cơ sai lệch dữ liệu. Vì vậy, kiểm toán viên cần áp dụng các phương pháp kiểm tra chặt chẽ để đảm bảo tính chính xác và minh bạch của doanh thu.

1. Đặc điểm doanh thu của ngành bán lẻ và rủi ro tiềm ẩn

Mô hình kinh doanh đa dạng và phức tạp

Các công ty bán lẻ hiện nay không chỉ giới hạn ở mô hình bán hàng trực tiếp tại cửa hàng mà còn mở rộng sang các kênh bán hàng trực tuyến như website, ứng dụng di động, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử (Shopee, Lazada, Tiki, v.v.). Do đó, doanh thu có thể được ghi nhận từ nhiều nguồn khác nhau, đòi hỏi kiểm toán viên phải đối soát kỹ lưỡng giữa hệ thống kế toán, phần mềm quản lý bán hàng (POS) và các báo cáo đối soát từ bên thứ ba.

Thời điểm ghi nhận doanh thu dễ bị thao túng

Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam VAS 14 và chuẩn mực quốc tế IFRS 15, doanh thu chỉ được ghi nhận khi quyền sở hữu hàng hóa được chuyển giao cho khách hàng, bất kể khách hàng đã thanh toán hay chưa. Tuy nhiên, trong ngành bán lẻ, doanh thu có thể bị ghi nhận sai lệch do:

Ghi nhận doanh thu trước khi giao hàng hoàn tất, nhất là với các đơn hàng online chưa được vận chuyển.
Hoãn ghi nhận doanh thu sang kỳ sau để tối ưu hóa thuế hoặc làm thay đổi kết quả kinh doanh.
Sai lệch trong giao dịch COD (giao hàng thu tiền) do chậm trễ trong đối soát thanh toán từ đối tác vận chuyển.

Chính sách giảm giá, hoàn trả, đổi hàng ảnh hưởng đến doanh thu

Các công ty bán lẻ thường có nhiều chương trình khuyến mãi như chiết khấu, giảm giá, tích điểm, tặng voucher, đổi trả hàng. Việc ghi nhận doanh thu không đúng khi có các chương trình này có thể dẫn đến số liệu sai lệch, ví dụ:

Không ghi nhận giảm giá đúng cách, khiến doanh thu bị khai khống.
Ghi nhận doanh thu từ các giao dịch đổi hàng như một giao dịch mới, làm doanh thu bị thổi phồng.
Không hạch toán đúng doanh thu từ thẻ quà tặng hoặc điểm thưởng, gây sai lệch trong báo cáo tài chính.

2. Quy trình kiểm toán doanh thu tại các công ty bán lẻ

Kiểm tra sự nhất quán giữa báo cáo tài chính và hệ thống bán hàng

Một trong những bước quan trọng nhất khi kiểm toán doanh thu là so sánh dữ liệu giữa báo cáo tài chính, phần mềm kế toán, hệ thống POS và báo cáo thuế GTGT. Nếu có sự chênh lệch, cần kiểm tra nguyên nhân do lỗi nhập liệu hay có dấu hiệu gian lận.

Kiểm tra chứng từ gốc và hóa đơn bán hàng

Mỗi giao dịch bán hàng hợp lệ phải có hóa đơn hoặc chứng từ đi kèm, đặc biệt là trong các giao dịch lớn. Kiểm toán viên cần:

Đối chiếu hóa đơn với sổ sách kế toán, đảm bảo không có giao dịch ảo.
Xác minh hóa đơn điện tử và biên bản đối soát từ các nền tảng TMĐT hoặc đối tác thanh toán.
Kiểm tra tính hợp lệ của các giao dịch hoàn trả, đổi hàng, giảm giá, tránh ghi nhận sai doanh thu.

Kiểm tra dòng tiền và công nợ từ khách hàng

Dòng tiền từ bán hàng cần được đối chiếu với báo cáo doanh thu để đảm bảo tất cả doanh thu đã ghi nhận đều có tiền thực thu. Nếu doanh thu tăng mạnh nhưng tiền thu về thấp, cần xem xét khả năng:

Doanh nghiệp chưa thu đủ tiền từ khách hàng, dẫn đến công nợ quá hạn.
Doanh thu bị khai khống nhưng tiền không thực sự tồn tại.
Có sai lệch do thời gian thanh toán từ các đối tác trung gian (ví điện tử, ngân hàng).

Phân tích xu hướng doanh thu và phát hiện giao dịch bất thường

Nếu doanh thu có biến động bất thường, nhất là vào cuối kỳ kế toán, có thể doanh nghiệp đang cố gắng thổi phồng doanh thu để đạt mục tiêu lợi nhuận. Kiểm toán viên cần phân tích:

Tỷ lệ doanh thu theo từng kênh bán hàng (trực tiếp, online, TMĐT) có thay đổi bất thường không?
Tỷ trọng doanh thu từ khách hàng lớn có tăng đột biến không?
Các giao dịch có giá trị lớn có hợp lý hay không?

3. Những rủi ro phổ biến khi kiểm toán doanh thu công ty bán lẻ

Rủi ro thao túng doanh thu

Ghi nhận doanh thu ảo bằng cách tạo đơn hàng giả.
Thay đổi thời điểm ghi nhận doanh thu để điều chỉnh lợi nhuận.
Không ghi nhận các khoản giảm giá hoặc khuyến mãi, làm doanh thu bị khai khống.

Rủi ro từ lỗi hệ thống và sai sót dữ liệu

Hệ thống POS không đồng bộ với phần mềm kế toán, gây chênh lệch số liệu.
Nhập liệu thủ công có thể dẫn đến sai sót hoặc gian lận nội bộ.

Rủi ro từ gian lận nhân viên

Nhân viên có thể hủy giao dịch sau khi nhận tiền từ khách hàng và biển thủ tiền mặt.
Lợi dụng mã giảm giá hoặc chương trình khuyến mãi để trục lợi cá nhân.

4. Kết luận: Làm thế nào để kiểm toán doanh thu hiệu quả?

Để đảm bảo tính chính xác và minh bạch của doanh thu trong ngành bán lẻ, kiểm toán viên cần:

So sánh chéo giữa báo cáo tài chính, hệ thống POS, phần mềm kế toán và dữ liệu thực tế.
Kiểm tra hóa đơn và chứng từ đầy đủ, tránh sai lệch do gian lận hoặc lỗi hệ thống.
Kiểm tra báo cáo thuế GTGT, đảm bảo doanh thu khớp với số liệu khai thuế.
Phân tích xu hướng doanh thu, phát hiện những dấu hiệu bất thường.
Kiểm soát nội bộ chặt chẽ, đặc biệt là quy trình giảm giá, hoàn trả và đổi hàng.

Việc kiểm toán doanh thu không chỉ giúp đảm bảo tính minh bạch trong báo cáo tài chính mà còn giúp doanh nghiệp phát hiện các điểm yếu trong hệ thống quản lý doanh thu. Với sự phát triển mạnh mẽ của ngành bán lẻ, các doanh nghiệp cần nâng cao hệ thống kiểm soát nội bộ để tránh sai sót và rủi ro gian lận, từ đó tạo dựng niềm tin với khách hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian để đọc bài viết này. Hy vọng bạn đã có được những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin cũng như cơ hội việc làm tại AGS nhé.