Case Study Gỗ Trường Thành (TTF): 1.000 Tỷ Hàng Tồn Kho "Bốc Hơi" Và Nghệ Thuật Dịch Chuyển Gian Lận Tinh Vi

HCM Lâm Vũ ACC

9 thg 1, 2026

Trong giới kế toán - tài chính, có những con số "biết nói", nhưng cũng có những con số "biết nói dối". Vụ khủng hoảng tại CTCP Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành (TTF) là một bài học kinh điển về cách Báo cáo tài chính (BCTC) có thể bị thao túng.

Sự kiện chấn động nhất là khi một cuộc kiểm kê phát hiện "thiếu" tới 1.051 tỷ đồng hàng tồn kho. Nhưng đây không phải là một vụ mất cắp thông thường. Đó là hồi chuông báo tử cho một kỹ thuật gian lận tinh vi: "Dịch chuyển khoản phải thu ảo sang hàng tồn kho".

1. "Bong Bóng" Doanh Thu Ảo

Mọi gian lận BCTC thường bắt đầu từ tham vọng làm đẹp kết quả kinh doanh. Tại TTF, dấu hiệu cảnh báo (red flag) đầu tiên là chất lượng doanh thu.

Doanh thu tập trung bất thường: Chỉ 6 tháng đầu năm 2016, doanh thu từ một nhóm 5 công ty đã chiếm gần 60% tổng doanh thu của TTF. Riêng khách hàng lớn nhất, Công ty DLC, chiếm tới 17% (và 33% cùng kỳ năm trước).

Bảo lãnh ngược: TTF, bên bán, lại phải đứng ra bảo lãnh không hủy ngang cho tất cả các khoản vay của DLC, bên mua, tại ngân hàng. Đây là một cấu trúc tài trợ cực kỳ rủi ro và phi logic.

Khách hàng mất khả năng thanh toán: Ngân hàng sau đó đã gửi thư yêu cầu TTF (bên bảo lãnh) xử lý các khoản nợ quá hạn của DLC.

Phân tích kế toán: Nếu DLC không thể trả nợ ngân hàng, chắc chắn họ không có khả năng trả tiền hàng cho TTF. Điều này chứng tỏ khoản doanh thu hàng trăm tỷ ghi nhận từ DLC là "doanh thu ảo" (fake revenue).

Hệ quả của doanh thu ảo là một khoản "phải thu ảo" (fake receivables) khổng lồ trên Bảng cân đối kế toán. Đây là một "quả bom" hẹn giờ, vì kiểm toán sẽ ngay lập tức đặt câu hỏi về khả năng thu hồi.

2. Kỹ Thuật "Dịch Chuyển" Gian Lận

Làm thế nào để che giấu khoản phải thu ảo này? Bạn không thể xóa nó đi. Nhưng bạn có thể "biến hình" nó thành một tài sản khác.

Đây chính là lúc kỹ thuật "dịch chuyển" được áp dụng. TTF đã sử dụng một mô hình vòng tròn khép kín với chính nhóm 5 công ty SPE (Special Purpose Entity - "công ty sân sau").

"Bán" Hàng (Ảo): TTF xuất hóa đơn bán hàng cho 5 SPE dẫn đến Ghi nhận Doanh Thu Ảo và Phải Thu Ảo.

"Mua" Hàng (Ảo): TTF lại ký hợp đồng "mua" hàng (nguyên vật liệu) từ chính 5 SPE này và Ghi nhận Hàng Tồn Kho Ảo và Phải Trả Ảo.

Tại sao lại làm vậy?

Kỹ thuật này cho phép TTF dùng khoản Phải thu ảo để bù trừ với khoản Phải trả ảo, "làm sạch" Bảng cân đối kế toán.

Quan trọng hơn, nó đã dịch chuyển thành công tài sản ảo từ "Phải thu" (dễ bị kiểm toán soi xét khả năng thu hồi) sang "Hàng tồn kho" (một tài sản trông "an toàn" hơn).

Việc phát hiện hàng tồn kho ảo khó hơn nhiều so với phát hiện phải thu ảo. Trừ khi... bạn thực hiện kiểm kê thực tế.

3. "Sự Thật" Bị Phơi Bày

Vở kịch kết thúc khi có hai sự kiện quan trọng xảy ra:

Thay đổi đơn vị kiểm toán: TTF đổi đơn vị kiểm toán từ DFK sang EY.

Kiểm kê toàn bộ: Ban giám đốc mới và EY đã thực hiện kiểm kê toàn bộ hàng tồn kho.

Kết quả ngay lập tức lộ diện. EY đưa ra ý kiến ngoại trừ, cho biết họ "không thể thu thập được đầy đủ bằng chứng thích hợp để xác định tính hiện hữu" của 521 tỷ đồng doanh thu bán cho nhóm 5 công ty.

Và "cú đấm" cuối cùng: Cuộc kiểm kê phát hiện chênh lệch thiếu 1.051 tỷ đồng hàng tồn kho. Đây chính là giá trị của "hàng tồn kho ảo" đã được TTF kê khống trong nhiều kỳ.

Xử lý kế toán (Bút toán "thú tội"):

Vì số hàng tồn kho này không có thật, nó phải bị xóa sổ. Toàn bộ 1.051 tỷ đồng chênh lệch thiếu đã được điều chỉnh tăng thẳng vào Giá vốn hàng bán (COGS) trong kỳ, khiến công ty lỗ nặng.

Kết luận

Case study của TTF là một bài học đắt giá về tầm quan trọng của việc "đọc" BCTC và sự cần thiết của các thủ tục kiểm toán cơ bản:

Luôn cảnh giác với giao dịch vòng tròn: Khi khách hàng lớn nhất cũng là nhà cung cấp lớn của bạn, đó là một báo động đỏ khổng lồ.

Đánh giá chất lượng tài sản: Đừng chỉ nhìn vào con số tổng. Một khoản phải thu được bảo lãnh ngược, hay một khoản phải thu từ khách hàng không có khả năng tài chính, về cơ bản là vô giá trị.

Không gì thay thế được kiểm kê thực tế: Sổ sách có thể "vẽ" ra mọi thứ, nhưng bạn không thể "vẽ" ra một kho gỗ có thật. Thủ tục kiểm toán cơ bản nhất (kiểm kê) chính là "khắc tinh" của loại gian lận này.