Di sản UNESCO ở Kyoto: Bảo tồn và phát triển du lịch bền vững

HCM HƯƠNG ACC

10 thg 1, 2026

Kyoto là một trong những thành phố mang tính biểu tượng nhất của Nhật Bản, không chỉ bởi vai trò là cố đô suốt hơn một thiên niên kỷ mà còn bởi hệ thống di sản văn hóa phong phú được UNESCO công nhận. Thành phố sở hữu 17 di sản thuộc quần thể “Các di tích lịch sử của Cổ Kyoto”, gồm đền chùa, lâu đài và vườn cảnh truyền thống – mỗi công trình đều chứa đựng giá trị lịch sử, nghệ thuật và tôn giáo sâu sắc. Những di sản này là “linh hồn” của văn hóa Nhật Bản, đồng thời cũng là động lực thu hút hàng triệu du khách quốc tế mỗi năm. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của du lịch trong nhiều thập kỷ qua đã đặt ra thách thức không nhỏ đối với việc bảo tồn các di sản này. Hiện tượng quá tải du lịch, áp lực đô thị hóa và biến đổi khí hậu đòi hỏi Kyoto phải tìm ra hướng phát triển bền vững, bảo đảm cân bằng giữa bảo tồn giá trị văn hóa và nhu cầu kinh tế. Nghiên cứu mô hình bảo tồn và phát triển du lịch bền vững tại Kyoto vì vậy là đặc biệt quan trọng, không chỉ đối với Nhật Bản mà còn với nhiều địa phương trên thế giới.

1. Giá trị nổi bật của các di sản UNESCO tại Kyoto

Di sản tại Kyoto là minh chứng cho sự giao thoa giữa nhiều trường phái tư tưởng – từ Phật giáo, Thần đạo (Shinto) đến triết lý Thiền (Zen) – vốn có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa Nhật Bản. Chùa Kinkaku-ji (Chùa Vàng) với kiến trúc dát vàng tượng trưng cho sự xa hoa của văn hóa quý tộc thời Muromachi, trong khi Ginkaku-ji (Chùa Bạc) lại thể hiện nét đẹp giản dị của thẩm mỹ wabi-sabi. Kiyomizu-dera (Thanh Thủy Tự), được xây dựng không dùng đinh, cho thấy trình độ kiến trúc gỗ bậc thầy từ thế kỷ VIII.
Những công trình này không chỉ là kiệt tác nghệ thuật mà còn là nguồn tri thức sống động về lịch sử chính trị, tôn giáo và mỹ học Nhật Bản. Bên cạnh đó, các khu vườn truyền thống, rừng tre Arashiyama hay quận Gion với những con phố cổ Machiya góp phần tạo nên bản sắc độc đáo, khiến Kyoto trở thành “bảo tàng sống” của văn hóa Nhật Bản.

2. Những thách thức trong bảo tồn di sản tại Kyoto

Dù sở hữu hệ thống di sản phong phú, Kyoto đang đối mặt với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng trong quá trình bảo tồn.

a. Tình trạng quá tải du lịch

Trước đại dịch, Kyoto đón hơn 50 triệu lượt khách mỗi năm. Số lượng quá lớn khiến các điểm du lịch như Fushimi Inari Taisha, Kiyomizu-dera hay phố Gion luôn trong tình trạng đông nghẹt người. Điều này dẫn đến tiếng ồn, rác thải, xói mòn đường đi, và nhanh chóng làm xuống cấp các công trình cổ.

b. Tác động đến đời sống cộng đồng địa phương

Nhiều cư dân Kyoto phản ánh rằng sự đổ bộ của khách du lịch khiến giá nhà đất tăng, giao thông ùn tắc và không gian sống bị thu hẹp. Một số hành vi của du khách như chụp ảnh trèo qua khu vực cấm, làm phiền geisha, hay không tuân thủ quy định tại đền chùa đã ảnh hưởng đáng kể đến văn hoá địa phương.

c. Khó khăn trong tu bổ kiến trúc cổ

Các công trình gỗ truyền thống cần trùng tu liên tục theo kỹ thuật cổ, đòi hỏi thợ lành nghề. Tuy nhiên, số lượng nghệ nhân mộc truyền thống ngày càng giảm, khiến việc bảo tồn trở nên khó khăn. Bên cạnh đó, khí hậu thay đổi, mưa bão nhiều hơn cũng làm tăng nguy cơ hư hại các công trình.

d. Căng thẳng giữa bảo tồn và thương mại hóa

Du lịch phát triển khiến một số khu vực bị thương mại hóa quá mức, mất đi sự tĩnh lặng vốn là linh hồn của di sản văn hóa Nhật Bản.

3. Giải pháp bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững

Nhận thức được tầm quan trọng của di sản, chính quyền Kyoto đã triển khai nhiều chính sách nhằm quản lý du lịch bền vững.

a. Điều tiết lượng khách và phân tán du lịch

Kyoto khuyến khích du khách đến tham quan những điểm ít nổi tiếng hơn như Daigo-ji, Enryaku-ji hay các khu phố truyền thống xa trung tâm để giảm tải cho các điểm quá đông. Một số tuyến phố cũng áp dụng hạn chế xe du lịch lớn, giảm mật độ giao thông.

b. Nâng cao ý thức và văn hóa ứng xử của du khách

Các biển báo đa ngôn ngữ được lắp đặt tại nhiều khu vực nhạy cảm, hướng dẫn khách cách cư xử phù hợp. Thành phố cũng phát hành “Kyoto Tourism Etiquette” – bộ quy tắc ứng xử khuyến khích du khách tôn trọng đời sống cư dân và di sản.

c. Ứng dụng công nghệ trong quản lý di sản

Kyoto triển khai hệ thống dự báo mật độ du khách theo giờ, bản đồ số hóa di sản, vé tham quan trực tuyến giúp phân phối lượng khách hợp lý. Một số đền chùa còn sử dụng cảm biến nhằm giám sát tình trạng công trình.

d. Hỗ trợ cộng đồng và bảo tồn văn hóa phi vật thể

Ngoài bảo vệ công trình vật chất, Kyoto còn tập trung gìn giữ văn hóa sống như nghệ thuật trà đạo, nghệ thuật làm kimono, kịch Noh và nghề thủ công truyền thống. Các chương trình hỗ trợ nghệ nhân trẻ giúp duy trì đội ngũ kế thừa, đồng thời tạo ra sản phẩm du lịch giá trị.

e. Phát triển du lịch xanh và thân thiện môi trường

Xe đạp và phương tiện công cộng được khuyến khích để giảm khí thải. Nhiều khu vực di sản được phủ xanh, trồng thêm cây bản địa nhằm bảo vệ cảnh quan.

4. Kyoto – mô hình du lịch bền vững của Nhật Bản và thế giới

Nhờ sự kết hợp giữa bảo tồn truyền thống và áp dụng công nghệ, Kyoto dần trở thành hình mẫu quốc tế trong phát triển du lịch bền vững. Thành phố đã xây dựng tư duy du lịch dựa trên “giá trị lâu dài”, thay vì tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn. Nhiều học giả đánh giá Kyoto là ví dụ điển hình cho việc bảo tồn di sản phải gắn liền với sự tham gia của cộng đồng địa phương — yếu tố then chốt để duy trì bản sắc.

Kết luận

Kyoto là trái tim văn hóa của Nhật Bản, nơi lưu giữ những di sản vô giá được UNESCO công nhận. Tuy vậy, trước sức ép của du lịch đại chúng và xu hướng toàn cầu hóa, bảo tồn di sản tại Kyoto chưa bao giờ là nhiệm vụ dễ dàng. Thông qua các biện pháp điều tiết du khách, giáo dục cộng đồng, ứng dụng công nghệ và bảo tồn văn hóa phi vật thể, Kyoto đang chứng minh rằng phát triển du lịch bền vững là hoàn toàn khả thi. Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo vệ giá trị truyền thống mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình mô hình du lịch tương lai. Kyoto vì thế không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là minh chứng cho cách một thành phố có thể “sống chung” hài hòa với du lịch mà vẫn bảo vệ được linh hồn văn hóa của mình.