Sàn giao dịch các-bon: Những điều doanh nghiệp cần biết
Nghị định 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hình thành thị trường các-bon tại Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn băn khoăn về cơ chế vận hành của sàn giao dịch, đối tượng tham gia và quy trình giao dịch hạn ngạch phát thải, tín chỉ các-bon. Trong bài viết này, AGS sẽ giúp bạn hiểu rõ cách thức hoạt động của sàn giao dịch các-bon theo quy định mới nhất.
1. Vì sao Việt Nam cần sàn giao dịch các-bon?
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, việc cắt giảm phát thải khí nhà kính đã trở thành mục tiêu chung của nhiều quốc gia trên thế giới. Tại Hội nghị lần thứ 26 của các Bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP26), Việt Nam đã cam kết đạt mức phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh việc thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và phát triển kinh tế xanh, Chính phủ đang từng bước xây dựng thị trường các-bon trong nước, trong đó sàn giao dịch các-bon được xem là một trong những công cụ quan trọng.
Hiểu một cách đơn giản, thị trường các-bon là nơi diễn ra hoạt động mua bán các quyền phát thải khí nhà kính hoặc các tín chỉ các-bon (carbon credits) giữa các tổ chức, doanh nghiệp. Thông qua cơ chế này, những đơn vị giảm phát thải hiệu quả có thể bán phần "dư" của mình cho các đơn vị có nhu cầu, góp phần tối ưu chi phí giảm phát thải trên phạm vi toàn nền kinh tế.
Nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường các-bon trong nước, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP quy định về sàn giao dịch các-bon trong nước. Nghị định đã làm rõ nhiều nội dung quan trọng như hàng hóa được phép giao dịch, chủ thể tham gia, cơ chế đăng ký và lưu ký, phương thức giao dịch, thanh toán cũng như trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình hình thành thị trường các-bon minh bạch, có tổ chức và từng bước tiệm cận với thông lệ quốc tế.
Đối với doanh nghiệp, việc hiểu rõ cơ chế hoạt động của sàn giao dịch các-bon không chỉ giúp đáp ứng các yêu cầu tuân thủ pháp luật về phát thải khí nhà kính mà còn mở ra cơ hội tối ưu chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận các xu hướng phát triển bền vững. Trong phần tiếp theo, AGS sẽ giải thích chi tiết sàn giao dịch các-bon là gì, ai được tham gia và cơ chế giao dịch được tổ chức như thế nào theo quy định của Nghị định 29/2026/NĐ-CP.
2. Sàn giao dịch các-bon hoạt động như thế nào theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP?
Sau khi hiểu được vai trò của thị trường các-bon, câu hỏi được nhiều doanh nghiệp quan tâm là: sàn giao dịch các-bon vận hành như thế nào và doanh nghiệp cần làm gì để tham gia?
Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, sàn giao dịch các-bon trong nước được tổ chức theo mô hình tương tự thị trường chứng khoán, với hệ thống giao dịch, lưu ký và thanh toán được quản lý tập trung. Mô hình này giúp bảo đảm tính minh bạch, an toàn và hạn chế các rủi ro trong quá trình giao dịch.
Hàng hóa được giao dịch trên sàn là gì?
Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, hai loại hàng hóa chính được giao dịch trên sàn gồm: Hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon đủ điều kiện giao dịch. Trong đó:
- Hạn ngạch phát thải khí nhà kính là lượng phát thải được cơ quan nhà nước phân bổ cho từng cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính trong một giai đoạn nhất định. Nếu doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp, phần hạn ngạch chưa sử dụng có thể được chuyển nhượng theo quy định.
- Trong khi đó, tín chỉ các-bon được hình thành từ các dự án hoặc hoạt động giúp cắt giảm hoặc hấp thụ khí nhà kính, chẳng hạn như phát triển điện gió, điện mặt trời, trồng rừng hoặc áp dụng công nghệ sản xuất tiết kiệm năng lượng. Mỗi tín chỉ thông thường đại diện cho 01 tấn CO₂ tương đương (CO₂e) được giảm phát thải hoặc loại bỏ khỏi khí quyển.
Khác với các thị trường hàng hóa truyền thống, hàng hóa được giao dịch trên thị trường các-bon không phải là sản phẩm hữu hình mà là quyền phát thải hoặc kết quả giảm phát thải đã được cơ quan có thẩm quyền hoặc tổ chức được công nhận xác nhận. Chính vì vậy, thị trường này đòi hỏi một hệ thống quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm tính minh bạch, tránh gian lận và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.
Ai được tham gia giao dịch?
Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, việc tham gia giao dịch trên sàn các-bon được thực hiện đối với các chủ thể đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật và quy chế nghiệp vụ do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Tùy từng loại giao dịch và từng giai đoạn triển khai, đối tượng tham gia sẽ được xác định theo các quy định hiện hành.
Các chủ thể tham gia thị trường bao gồm những tổ chức đáp ứng điều kiện theo pháp luật, như các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc tổ chức sở hữu tín chỉ các-bon hợp pháp. Việc giao dịch được thực hiện theo cơ chế và điều kiện được quy định tại Nghị định 29/2026/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn có liên quan.
Bên cạnh các chủ thể mua và bán, thị trường còn có thành viên giao dịch. Đây là các tổ chức được chấp thuận tham gia hệ thống giao dịch và thực hiện các nghiệp vụ theo phạm vi được pháp luật và quy chế nghiệp vụ cho phép. Có thể hiểu, thành viên giao dịch là đơn vị hỗ trợ các chủ thể đủ điều kiện thực hiện giao dịch trên sàn theo đúng quy định.
Việc tổ chức giao dịch thông qua các thành viên góp phần chuẩn hóa quy trình giao dịch, tăng cường kiểm soát điều kiện tham gia và bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, an toàn.
Doanh nghiệp có phải mở tài khoản không?
Để tham gia giao dịch, doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng điều kiện về chủ thể mà còn phải thực hiện các thủ tục đăng ký theo quy định. Một trong những bước quan trọng là đăng ký và lưu ký hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon.
Lưu ký là việc ghi nhận quyền sở hữu đối với hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon trên hệ thống quản lý tập trung. Thay vì nắm giữ chứng chỉ giấy, toàn bộ quyền sở hữu sẽ được quản lý dưới dạng dữ liệu điện tử, giúp việc chuyển nhượng được thực hiện nhanh chóng, chính xác và hạn chế nguy cơ gian lận.
Chỉ khi tài sản đã được đăng ký và lưu ký hợp lệ, doanh nghiệp mới có thể thực hiện các giao dịch mua bán trên sàn.
Quy trình giao dịch diễn ra như thế nào?
Về cơ bản, quá trình giao dịch trên sàn các-bon được thực hiện theo trình tự sau:
- Bước 1: Doanh nghiệp được cấp hạn ngạch phát thải hoặc sở hữu tín chỉ các-bon đủ điều kiện giao dịch
- Bước 2: Hạn ngạch hoặc tín chỉ được đăng ký và lưu ký trên hệ thống theo quy định.
- Bước 3: Doanh nghiệp đặt lệnh mua hoặc bán thông qua thành viên giao dịch.
- Bước 4: Hệ thống giao dịch tiếp nhận, đối chiếu và khớp lệnh giữa bên mua và bên bán theo nguyên tắc của thị trường.
- Bước 5: Sau khi giao dịch được xác nhận, quyền sở hữu hạn ngạch hoặc tín chỉ được chuyển sang bên mua và việc thanh toán được thực hiện theo cơ chế quy định.
Toàn bộ quy trình đều được thực hiện trên hệ thống điện tử, giúp nâng cao tính minh bạch, giảm thời gian xử lý và tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý của cơ quan nhà nước.
Thanh toán giao dịch được thực hiện như thế nào?
Sau khi lệnh mua và bán được khớp thành công, giao dịch sẽ bước sang giai đoạn thanh toán và chuyển quyền sở hữu. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, việc thanh toán được thực hiện thông qua ngân hàng thanh toán theo quy trình do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Điểm quan trọng là việc chuyển tiền và chuyển quyền sở hữu được thực hiện đồng bộ nhằm bảo đảm rằng bên bán chỉ chuyển giao hạn ngạch hoặc tín chỉ khi nhận được thanh toán hợp lệ, đồng thời bên mua chỉ thanh toán khi quyền sở hữu được chuyển giao đúng quy định. Cơ chế này góp phần hạn chế rủi ro cho cả hai bên và nâng cao mức độ an toàn của thị trường.
Có thể thấy, mặc dù đối tượng giao dịch là hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon – những tài sản còn khá mới tại Việt Nam – nhưng quy trình vận hành của sàn được xây dựng theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và có nhiều điểm tương đồng với thị trường chứng khoán. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp dễ tiếp cận mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển ổn định của thị trường các-bon trong nước trong thời gian tới.
3. Vai trò của HNX và VSDC trong vận hành sàn giao dịch các-bon
Một điểm đáng chú ý trong Nghị định 29/2026/NĐ-CP là Chính phủ không xây dựng một hệ thống giao dịch hoàn toàn mới mà tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) được giao thực hiện các chức năng chuyên môn trong quá trình vận hành sàn giao dịch các-bon.
Cách tiếp cận này giúp tận dụng nền tảng công nghệ, kinh nghiệm quản lý và hệ thống kiểm soát đã được xây dựng nhiều năm trên thị trường chứng khoán, đồng thời góp phần bảo đảm hoạt động giao dịch được thực hiện thống nhất, minh bạch và an toàn.
Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) – Đơn vị tổ chức thị trường giao dịch
Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) là đơn vị tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch các-bon trong nước. Có thể hiểu, HNX là đơn vị tổ chức thị trường, nơi các giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon được thực hiện theo quy định của pháp luật.
Các phương thức giao dịch, quy trình nghiệp vụ và các nội dung kỹ thuật được thực hiện theo quy định của Nghị định 29/2026/NĐ-CP, các văn bản hướng dẫn và quy chế nghiệp vụ do cơ quan có thẩm quyền ban hành.
Bên cạnh việc tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch, HNX còn thực hiện một số nhiệm vụ theo quy định, bao gồm:
- Tổ chức thị trường giao dịch các-bon trong nước theo quy định của pháp luật.
- Xây dựng và ban hành quy chế nghiệp vụ thuộc thẩm quyền sau khi được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
- Công bố thông tin giao dịch theo quy định nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch của thị trường.
- Phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan trong quá trình vận hành và giám sát hoạt động giao dịch theo quy định của pháp luật.
Cần lưu ý rằng, HNX không phải là cơ quan quản lý nhà nước về thị trường các-bon. Vai trò của HNX là tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch, trong khi việc quản lý nhà nước đối với thị trường các-bon vẫn thuộc các bộ, ngành và cơ quan có thẩm quyền theo quy định của pháp luật.
Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) – Đơn vị thực hiện lưu ký, bù trừ và chuyển quyền sở hữu
Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện các nghiệp vụ lưu ký và thanh toán giao dịch đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon theo chức năng được giao. Sau khi giao dịch được xác lập, các nghiệp vụ liên quan đến lưu ký, chuyển quyền sở hữu và thanh toán được thực hiện theo quy định của pháp luật và các quy chế nghiệp vụ có liên quan, trong đó áp dụng phương thức thanh toán tức thời theo từng giao dịch và không áp dụng theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm.
Việc giao VSDC thực hiện các nghiệp vụ này giúp tận dụng hệ thống hạ tầng kỹ thuật và kinh nghiệm nhiều năm trong quản lý tài sản giao dịch trên thị trường chứng khoán, qua đó góp phần bảo đảm quá trình xử lý giao dịch được thực hiện thống nhất và an toàn.
Trong phạm vi chức năng được giao theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP và các quy chế nghiệp vụ liên quan, VSDC thực hiện các nghiệp vụ về lưu ký và thanh toán giao dịch đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, đồng thời phối hợp với các đơn vị có liên quan để hoàn tất quy trình giao dịch theo quy định.
Cần phân biệt rằng VSDC không trực tiếp thực hiện thanh toán tiền giữa bên mua và bên bán. Việc thanh toán được thực hiện thông qua ngân hàng thanh toán theo quy định của pháp luật, trong khi VSDC thực hiện các nghiệp vụ thuộc phạm vi chức năng được giao theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP và các quy chế nghiệp vụ có liên quan
Vì sao lựa chọn HNX và VSDC?
Thay vì xây dựng một cơ quan mới, việc sử dụng hạ tầng của HNX và VSDC mang lại nhiều lợi ích.
Thứ nhất, hai đơn vị này đã sở hữu hệ thống công nghệ đáp ứng yêu cầu về giao dịch điện tử, quản lý dữ liệu và xử lý khối lượng giao dịch lớn. Điều này giúp tiết kiệm thời gian và chi phí đầu tư khi triển khai thị trường các-bon.
Thứ hai, cả HNX và VSDC đều có kinh nghiệm trong việc xây dựng quy trình kiểm soát, quản lý rủi ro và phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước. Đây là nền tảng quan trọng để vận hành một thị trường mới nhưng có yêu cầu cao về tính chính xác và minh bạch.
Thứ ba, việc áp dụng mô hình tương tự thị trường chứng khoán giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận hơn, đặc biệt là các doanh nghiệp đã quen với cơ chế giao dịch tập trung và hệ thống lưu ký điện tử.
Ý nghĩa đối với doanh nghiệp
Việc giao HNX và VSDC tham gia vận hành thị trường các-bon cho thấy Việt Nam lựa chọn mô hình tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường tài chính thay vì xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí đầu tư mà còn tạo nền tảng để thị trường các-bon được vận hành theo quy trình thống nhất, minh bạch và an toàn.
Đối với doanh nghiệp, việc giao dịch được thực hiện trên hệ thống tập trung cùng với cơ chế lưu ký, bù trừ và thanh toán theo quy định sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm rủi ro trong quá trình giao dịch và tăng mức độ tin cậy của thị trường. Đây cũng là cơ sở quan trọng để thị trường các-bon trong nước từng bước phát triển ổn định và hướng tới khả năng kết nối với thị trường các-bon quốc tế trong tương lai.
4. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì khi tham gia thị trường các-bon?
Việc Nghị định 29/2026/NĐ-CP chính thức quy định về sàn giao dịch các-bon trong nước không đồng nghĩa tất cả doanh nghiệp đều phải ngay lập tức tham gia mua bán hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước hoàn thiện thị trường các-bon và thực hiện lộ trình giảm phát thải khí nhà kính, việc chủ động chuẩn bị từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và tận dụng tốt hơn các cơ hội từ thị trường.
Chủ động quản lý dữ liệu phát thải
Điều kiện tiên quyết để tham gia thị trường các-bon là doanh nghiệp phải có hệ thống theo dõi và quản lý lượng phát thải khí nhà kính một cách đầy đủ, chính xác.
Đối với các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính, việc thu thập số liệu, xây dựng quy trình báo cáo và lưu trữ dữ liệu cần được thực hiện thường xuyên. Đây không chỉ là cơ sở để xác định hạn ngạch phát thải mà còn giúp doanh nghiệp đánh giá hiệu quả sử dụng năng lượng và xây dựng kế hoạch giảm phát thải phù hợp.
Ngay cả những doanh nghiệp chưa thuộc diện bắt buộc cũng nên từng bước chuẩn hóa hệ thống dữ liệu, bởi yêu cầu về minh bạch phát thải đang ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng trong hoạt động đầu tư, xuất khẩu và tiếp cận nguồn vốn xanh.
Đầu tư vào các giải pháp giảm phát thải
Thị trường các-bon không chỉ tạo ra nghĩa vụ tuân thủ mà còn mở ra cơ hội kinh tế cho những doanh nghiệp giảm phát thải hiệu quả.
Việc đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo, cải tiến quy trình sản xuất hoặc phát triển các dự án hấp thụ khí nhà kính có thể giúp doanh nghiệp giảm lượng phát thải thực tế. Trong một số trường hợp, kết quả giảm phát thải đáp ứng điều kiện theo quy định có thể được ghi nhận thành tín chỉ các-bon để tham gia giao dịch trên thị trường.
Điều này đồng nghĩa với việc các hoạt động bảo vệ môi trường không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu phát triển bền vững mà còn có thể tạo ra giá trị kinh tế cho doanh nghiệp trong tương lai.
Cập nhật kịp thời các quy định pháp luật
Thị trường các-bon là lĩnh vực còn tương đối mới tại Việt Nam và sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong thời gian tới thông qua các văn bản hướng dẫn, quy chế nghiệp vụ và quy định của các cơ quan quản lý.
Do đó, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật các quy định liên quan đến kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch phát thải, giao dịch tín chỉ các-bon cũng như các yêu cầu về báo cáo và công bố thông tin.
Việc nắm bắt kịp thời các thay đổi của chính sách sẽ giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, quản trị rủi ro và tận dụng tốt các cơ hội từ thị trường các-bon ngay từ giai đoạn đầu.
Thị trường các-bon – Không chỉ là yêu cầu tuân thủ
Nhiều doanh nghiệp hiện vẫn xem giảm phát thải là một nghĩa vụ phát sinh từ các quy định về môi trường. Tuy nhiên, xu hướng trên thế giới cho thấy thị trường các-bon đang dần trở thành một công cụ kinh tế quan trọng, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Đối với Việt Nam, việc hình thành sàn giao dịch các-bon không chỉ góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 mà còn tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và từng bước hội nhập với các thị trường các-bon quốc tế.
Vì vậy, thay vì chỉ chuẩn bị để đáp ứng yêu cầu pháp lý, doanh nghiệp nên xem thị trường các-bon là một phần trong chiến lược phát triển bền vững. Việc đầu tư sớm vào quản trị phát thải, ứng dụng công nghệ xanh và nâng cao năng lực quản lý sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng tốt hơn với các xu hướng mới của nền kinh tế và tạo lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.
Kết luận
Việc ban hành Nghị định 29/2026/NĐ-CP đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình xây dựng và vận hành thị trường các-bon tại Việt Nam. Với sự tham gia của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) trong tổ chức giao dịch và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) trong lưu ký, bù trừ và thanh toán, sàn giao dịch các-bon được kỳ vọng sẽ vận hành theo hướng minh bạch, an toàn và tiệm cận với thông lệ quốc tế.
Đối với doanh nghiệp, việc hiểu rõ cơ chế giao dịch, các chủ thể tham gia và quy trình vận hành của thị trường không chỉ giúp đáp ứng yêu cầu tuân thủ pháp luật mà còn mở ra cơ hội tối ưu chi phí giảm phát thải, nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp cận các nguồn lực tài chính xanh. Trong bối cảnh kinh tế xanh và phát triển bền vững đang trở thành xu hướng tất yếu, chủ động chuẩn bị từ hôm nay sẽ là nền tảng để doanh nghiệp thích ứng hiệu quả với những thay đổi của thị trường trong tương lai.
Nguồn: Tổng hợp
