Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: hát Dặm Quyển Sơn.
Công ty TNHH Kế toán - Kiểm toán AGS nằm trong hàng đầu những đơn vị chuyên cung cấp các dịch vụ Kế toán, Kiểm toán, và tư vấn thuế tài chính. Cùng với chất lượng dịch vụ tốt và uy tín, Công ty đã có nhiều kinh nghiệm trong ngành nghề, để phục vụ công việc thì các kiến thức liên quan đến ngành nghề là điều vô cùng cần thiết cho mỗi cá nhân trong tập thể. Hôm nay Công ty AGS sẽ giới thiệu đến các bạn văn hóa hát Dặm làng Quyển Sơn, một trong những di sản văn hóa của dân tộc Việt Nam được lưu truyền và bảo tồn qua nhiều thế hệ dân tộc, nay chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu những giá trị cốt lõi và vẻ đẹp của di sản văn hóa của Việt Nam.
- Sau khi Lý Thường Kiệt qua đời, để tưởng nhớ công lao của vị Anh hùng dân tộc, nhân dân địa phương đã tôn thờ ông làm Thành hoàng làng, thờ tại đình Quyển Sơn và đền Trúc. Hằng năm, cứ vào dịp đầu Xuân, nhân dân địa phương lại tổ chức lễ hội, mở phường hát Dặm để tưởng nhớ công ơn Lý Thường Kiệt.
- Trải qua hơn 1.000 năm, hát Dặm Quyển Sơn được biết đến là một loại hình ca múa nhạc dân gian vô cùng độc đáo chỉ có ở làng Quyển Sơn, đến nay các nghệ nhân địa phương đã sưu tập được gần 40 làn điệu. Mỗi làn điệu lại có một nội dung và nghệ thuật thể hiện khác nhau. Hát dặm có những nét độc đáo riêng và đã được các nghệ nhân làng đem đi giới thiệu tại tác địa phương trong nước và nhiều quốc gia trên thế giới.
- Về nghệ thuật biểu diễn, hát Dặm Quyển Sơn có những quy định khá nghiêm ngặt. Theo đó, để chuẩn bị cho lễ hội, ngay từ tháng Giêng, sau Tết Nguyên đán, dân làng Quyển Sơn mở vòng tuyển chọn những cô gái thanh tân tuổi từ 13 – 18 tập trung ở nhà một cụ trùm trò (phường Dặm) để tập múa hát theo đúng bài bản của các nghi lễ. Khi mọi công việc hoàn tất, các cụ chọn lấy từ 16 – 20 cô múa hát hay nhất để đưa vào diễn xướng tại lễ hội. Khi diễn xướng, cụ trùm mặc váy áo vàng (hoặc đỏ) đứng giữa trước bàn thờ thánh, quân là những cô gái thanh tân đứng xếp theo hàng dọc ở hai bên. Mỗi bên từ 8 – 10 cô mặc áo dài nâu 5 vạt hoặc áo dài màu xanh lá mạ, váy lĩnh, yếm đào, thắt lưng màu hoa lý, đầu thắt khăn mỏ quạ duyên dáng. Lễ múa hát thờ diễn ra liên tục gồm trên 30 làn điệu khác nhau. Hát Dặm không có nhạc cụ đệm theo, mà cụ trùm chỉ dùng đôi sênh tre gõ nhịp. Hát Dặm có những điệu vừa hát, vừa múa. Cụ trùm khi đứng ở giữa, khi đi vòng quanh để điều khiển. Khi quân hát và múa thì dùng quạt giấy màu đỏ hoặc trắng làm động tác biểu hiện nội dung và trang trí, lúc không múa thì gài quạt vào thắt lưng. Để tránh nhầm lẫn và sai điệu, cụ trùm thường cất giọng và làm động tác mẫu để quân làm theo...
- Hát Dậm có khoảng 38 làn điệu, trong đó nhiều làn điệu về cơ bản có âm điệu giống nhau, chỉ khác nhau ở một đến hai nốt nhạc. Sự khác biệt này chủ yếu được tạo nên từ lời ca, vì thế cấu trúc của dân ca Hát Dậm khá đa dạng. Trong 38 làn điệu ấy, các bài hát của phường Hát Dậm gần như được nối liền với nhau. Một số bài có cấu trúc khổ nhạc đơn gồm từ hai đến bốn câu nhạc; một số bài lại có cấu trúc hai khổ nhạc đơn được phát triển từ khổ nhạc cơ bản; cũng có bài mang cấu trúc liên hoàn nhiều khổ nhạc đơn, giống như một liên khúc.
- Lời ca trong Hát Dậm sử dụng nhiều thể thơ như thơ bốn chữ, năm chữ, thơ tự do, lục bát, lục bát biến thể và thơ tứ tuyệt. Những bài mang nội dung cầu chúc thần thánh thường có giai điệu trang nghiêm, thành kính; còn các bài phản ánh sinh hoạt lao động hay tâm tình nam nữ lại mang âm hưởng tinh tế, trữ tình và trong sáng.
- Theo nghệ nhân 91 tuổi Trịnh Thị Răm: “Khó nhất của Hát Dậm là người tham gia chỉ có thể là những cô gái chưa chồng hoặc những goá phụ trẻ. Các cô gái trong phường đến tuổi rồi cũng lần lượt đi lấy chồng. Vì vậy, hằng năm phải lặn lội khắp làng trên xóm dưới để tìm người thay thế và kịp thời luyện tập, nếu không sẽ lỡ dịp lễ hội mỗi độ xuân về…”.
Nhận thấy việc phục dựng lại lễ hội tưởng nhớ công ơn to lớn của vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt và những điệu hát Dặm trước nguy cơ mai một cùng thời gian là điều hết sức cần thiết. Những năm qua, các cấp chính quyền địa phương đã bắt tay ngay vào việc phục dựng lại. Giá trị đặc sắc của lối nghệ thuật hát Dặm Quyển Sơn được thể hiện rõ nét trong mỗi dịp hội đền Trúc ở xã Thi Sơn.
- Ông Trịnh Văn Thọ, Chủ tịch UBND xã Thi Sơn cho biết: Hát Dặm từ lâu là tài sản văn hóa truyền thống đặc sắc của địa phương, gắn với phong tục, tập quán mà chỉ ở địa phương mới có. Nhiều năm qua, địa phương đã có đội múa hát Dặm Quyển Sơn với gần 20 nữ tân và bà trùm. Hàng năm, hội đền - Quyển Sơn và đền Trúc đều được tổ chức trang trọng theo quy ước, cứ 5 năm một thì tổ chức lễ hội lớn gồm phần hội và phần lễ, có các trò chơi dân gian, đua thuyền rồng, các năm lẻ thì sẽ tổ chức với quy mô nhỏ hơn.
- Vào dịp hội đền, nhân dân tổ chức múa hát Dặm để tưởng niệm vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt. Theo lệ, vào sáng mùng 1 tháng 2 Âm lịch, làng Quyển chính thức mở hội rước tượng Phật cùng bài vị thờ Lý Thường Kiệt từ đền Trúc về đình làng. Sau phần lễ là đến phần múa hát thờ. Hát Dặm được biểu diễn liên tục 6 ngày. Đến sáng mùng 7 lại rước tượng Phật cùng bài vị của Lý Thường Kiệt về đền, hát Dặm vẫn tiếp tục trong 3 ngày nữa (gọi là hát yên vị) và đến 10 tháng 2 thì đóng cửa đền, vãn hội...
Nghệ thuật hát Dặm chính thức khởi sắc bắt đầu từ nghệ nhân Trịnh Thị Răm, báu vật nhân văn của hát Dặm làng Quyển Sơn, người đã dành ra rất nhiều tâm huyết trên chặng đường khôi phục lại hát Dặm. Từ cụ Răm, hát Dặm đã bay xa, lan tỏa tới nhiều nước trên thế giới.
- Một điều đặc biệt nữa, mặt dù trải qua hàng nghìn năm, hát Dặm vẫn của riêng người dân Quyển Sơn, và chỉ riêng người dân Quyển Sơn mới biết hát, hát đúng, nhưng hát Dặm đến nay đã vượt ra khỏi làng trong xu thế hội nhập để quảng bá vốn văn hóa truyền thống Việt Nam ra bạn bè quốc tế, đó là một tín hiệu mừng thể hiện sự phong phú của âm nhạc dân gian truyền thống ở Hà Nam.
- Về thăm làng Quyển những ngày cuối năm Giáp Thìn, thả vút tầm mắt ra xa ngắm cảnh thanh bình, thơ mộng của dòng sông Đáy hiền hòa, trong khói lam chiều, chúng tôi như cảm nhận được chút hơi hướng nghìn năm vọng lại, vẫn như đâu đó bên những bãi dâu xanh mướt ven sông, mường tượng hình dáng những cô thôn nữ xinh tươi trong những bộ trang phục truyền thống, mải miết hái dâu, nuôi tằm, dệt vải. Văng vẳng lại những điệu múa, lời ca ca ngợi chiến công đánh giặc giữ nước, thể hiện tình yêu với con người, với quê hương mà danh tướng Lý Thường Kiệt truyền dạy cho người dân nơi đây mang tên hát Dặm, mới thấy sự phong phú trong vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, của Hà Nam nói riêng và Việt Nam nói chung.
- Hát Dặm Quyển Sơn (xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng) là một trong chín di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của tỉnh. Đây là loại hình ca múa nhạc độc đáo, mang đậm nét đặc trưng trong lễ nghi và phong tục của riêng làng Quyển Sơn. Hát Dặm Quyển Sơn xuất hiện từ thế kỷ XI dưới triều đại nhà Lý và được gìn giữ, lưu truyền cho đến ngày nay.
Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết của chúng tôi. Hi vọng bài viết có thể cung cấp cho bạn sẽ có những thông tin bổ ích trong cuộc sống và công việc, và mở ra cho các bạn thêm những góc nhìn mới hơn về các vấn đề trong ngành nghề cũng như là các giá trị văn hóa của hai dân tộc Việt Nam - Nhật Bản. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi đễ có thêm những thông tin bổ ích khác và cơ hội việc làm cực hấp dẫn tại Công ty AGS nữa nhé.
1. Nguồn gốc hát dặm làng Quyển Sơn- Hà Nam
- Về gốc tích, loại hình hát Dặm làng Quyển Sơn được biết đến qua truyền thuyết dân làng nơi đây kể lại: Vào năm 1069, phụng mệnh vua, Thái úy Lý Thường Kiệt đem quân đi đánh Chiêm Thành. Khi chiến thuyền qua đoạn sông Đáy chảy qua làng Quyển Sơn thì gặp trận gió to nổi lên cuốn lá cờ đại lên đỉnh núi. Thái úy thấy lạ, cho thuyền dừng lại rồi cùng tướng lĩnh lên bờ thực hiện nghi lễ tế trời đất cầu mong chiến thắng và đặt tên cho ngọn núi nơi đây là núi Cuốn Sơn. Sau khi thắng trận, trên đường trở về kinh thành, nhớ vùng núi cũ, ông cho dừng chân, hạ trại bên rừng trúc, giết trâu mổ bò làm lễ tạ trời đất, khao thưởng ba quân, mở hội mừng chiến thắng. Lý Thường Kiệt mời dân làng cùng tham gia cuộc vui quân sĩ. Ông cho tuyển chọn những cô gái thanh tân trong làng để múa hát, chọn các trai tráng khỏe mạnh để tổ chức đấu vật, đua thuyền. Trò múa hát có tên gọi là hát Dặm là lối hát thờ ca ngợi chiến công đánh giặc, giữ nước; ca ngợi cuộc sống thanh bình.
- Trải qua hơn 1.000 năm, hát Dặm Quyển Sơn được biết đến là một loại hình ca múa nhạc dân gian vô cùng độc đáo chỉ có ở làng Quyển Sơn, đến nay các nghệ nhân địa phương đã sưu tập được gần 40 làn điệu. Mỗi làn điệu lại có một nội dung và nghệ thuật thể hiện khác nhau. Hát dặm có những nét độc đáo riêng và đã được các nghệ nhân làng đem đi giới thiệu tại tác địa phương trong nước và nhiều quốc gia trên thế giới.
2. Nghệ thuật biểu diễn hát Dặm Quyển Sơn:
- Từ xa xưa cho đến năm 1950, Hát Dậm với tư cách là một lễ hội cổ truyền, được tổ chức định kỳ. Ban đầu lễ hội diễn ra tại đình Trung (nay gọi là “đình Cháy”), sau đó được tổ chức tại Đền Trúc vào thời gian từ mồng 1 đến mồng 10 tháng 2 Âm lịch hằng năm. Cụ thể, lễ hội mở tại đình Trung từ mồng 1 đến mồng 6, sau đó chuyển sang Đền Trúc từ mồng 7 đến mồng 10; chiều mồng 10 thì vãn hội và đóng cửa đền. Có lẽ suốt gần một nghìn năm qua, hội Dậm vẫn diễn ra theo trình tự ấy, tuy có thay đổi nhưng không đáng kể. Tính chất định kỳ về thời gian (đầu xuân mỗi năm), địa điểm và không gian (đình Trung, chùa Trung, Đền Trúc, núi Cấm, khúc sông Đáy trước cửa đền) của Hát Dậm tương đồng với thời gian và không gian của nhiều lễ hội khác ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Chỉ từ năm 1950, khi thực dân Pháp đốt đình Trung và chùa Trung, dân làng Quyển mới tổ chức hội Dậm tại Đền Trúc từ mồng 1 đến mồng 6 tháng 2 Âm lịch, ngắn hơn trước đó bốn ngày.- Về nghệ thuật biểu diễn, hát Dặm Quyển Sơn có những quy định khá nghiêm ngặt. Theo đó, để chuẩn bị cho lễ hội, ngay từ tháng Giêng, sau Tết Nguyên đán, dân làng Quyển Sơn mở vòng tuyển chọn những cô gái thanh tân tuổi từ 13 – 18 tập trung ở nhà một cụ trùm trò (phường Dặm) để tập múa hát theo đúng bài bản của các nghi lễ. Khi mọi công việc hoàn tất, các cụ chọn lấy từ 16 – 20 cô múa hát hay nhất để đưa vào diễn xướng tại lễ hội. Khi diễn xướng, cụ trùm mặc váy áo vàng (hoặc đỏ) đứng giữa trước bàn thờ thánh, quân là những cô gái thanh tân đứng xếp theo hàng dọc ở hai bên. Mỗi bên từ 8 – 10 cô mặc áo dài nâu 5 vạt hoặc áo dài màu xanh lá mạ, váy lĩnh, yếm đào, thắt lưng màu hoa lý, đầu thắt khăn mỏ quạ duyên dáng. Lễ múa hát thờ diễn ra liên tục gồm trên 30 làn điệu khác nhau. Hát Dặm không có nhạc cụ đệm theo, mà cụ trùm chỉ dùng đôi sênh tre gõ nhịp. Hát Dặm có những điệu vừa hát, vừa múa. Cụ trùm khi đứng ở giữa, khi đi vòng quanh để điều khiển. Khi quân hát và múa thì dùng quạt giấy màu đỏ hoặc trắng làm động tác biểu hiện nội dung và trang trí, lúc không múa thì gài quạt vào thắt lưng. Để tránh nhầm lẫn và sai điệu, cụ trùm thường cất giọng và làm động tác mẫu để quân làm theo...
- Hát Dậm có khoảng 38 làn điệu, trong đó nhiều làn điệu về cơ bản có âm điệu giống nhau, chỉ khác nhau ở một đến hai nốt nhạc. Sự khác biệt này chủ yếu được tạo nên từ lời ca, vì thế cấu trúc của dân ca Hát Dậm khá đa dạng. Trong 38 làn điệu ấy, các bài hát của phường Hát Dậm gần như được nối liền với nhau. Một số bài có cấu trúc khổ nhạc đơn gồm từ hai đến bốn câu nhạc; một số bài lại có cấu trúc hai khổ nhạc đơn được phát triển từ khổ nhạc cơ bản; cũng có bài mang cấu trúc liên hoàn nhiều khổ nhạc đơn, giống như một liên khúc.
- Lời ca trong Hát Dậm sử dụng nhiều thể thơ như thơ bốn chữ, năm chữ, thơ tự do, lục bát, lục bát biến thể và thơ tứ tuyệt. Những bài mang nội dung cầu chúc thần thánh thường có giai điệu trang nghiêm, thành kính; còn các bài phản ánh sinh hoạt lao động hay tâm tình nam nữ lại mang âm hưởng tinh tế, trữ tình và trong sáng.
- Theo nghệ nhân 91 tuổi Trịnh Thị Răm: “Khó nhất của Hát Dậm là người tham gia chỉ có thể là những cô gái chưa chồng hoặc những goá phụ trẻ. Các cô gái trong phường đến tuổi rồi cũng lần lượt đi lấy chồng. Vì vậy, hằng năm phải lặn lội khắp làng trên xóm dưới để tìm người thay thế và kịp thời luyện tập, nếu không sẽ lỡ dịp lễ hội mỗi độ xuân về…”.
3. Nguy cơ mai một hát Dặm Quyển Sơn:
- Sau nhiều biến cố và thăng trầm của lịch sử, hát Dặm Quyển Sơn có những thời điểm đứng trước nguy cơ mai một. Nhất là từ khi thực dân Pháp bắt đầu nổ súng xâm lược nước ta, khi ấy những cô gái trong làng lớn lên cũng chỉ thuộc dăm ba câu hát...Nhận thấy việc phục dựng lại lễ hội tưởng nhớ công ơn to lớn của vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt và những điệu hát Dặm trước nguy cơ mai một cùng thời gian là điều hết sức cần thiết. Những năm qua, các cấp chính quyền địa phương đã bắt tay ngay vào việc phục dựng lại. Giá trị đặc sắc của lối nghệ thuật hát Dặm Quyển Sơn được thể hiện rõ nét trong mỗi dịp hội đền Trúc ở xã Thi Sơn.
- Ông Trịnh Văn Thọ, Chủ tịch UBND xã Thi Sơn cho biết: Hát Dặm từ lâu là tài sản văn hóa truyền thống đặc sắc của địa phương, gắn với phong tục, tập quán mà chỉ ở địa phương mới có. Nhiều năm qua, địa phương đã có đội múa hát Dặm Quyển Sơn với gần 20 nữ tân và bà trùm. Hàng năm, hội đền - Quyển Sơn và đền Trúc đều được tổ chức trang trọng theo quy ước, cứ 5 năm một thì tổ chức lễ hội lớn gồm phần hội và phần lễ, có các trò chơi dân gian, đua thuyền rồng, các năm lẻ thì sẽ tổ chức với quy mô nhỏ hơn.
- Vào dịp hội đền, nhân dân tổ chức múa hát Dặm để tưởng niệm vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt. Theo lệ, vào sáng mùng 1 tháng 2 Âm lịch, làng Quyển chính thức mở hội rước tượng Phật cùng bài vị thờ Lý Thường Kiệt từ đền Trúc về đình làng. Sau phần lễ là đến phần múa hát thờ. Hát Dặm được biểu diễn liên tục 6 ngày. Đến sáng mùng 7 lại rước tượng Phật cùng bài vị của Lý Thường Kiệt về đền, hát Dặm vẫn tiếp tục trong 3 ngày nữa (gọi là hát yên vị) và đến 10 tháng 2 thì đóng cửa đền, vãn hội...
Nghệ thuật hát Dặm chính thức khởi sắc bắt đầu từ nghệ nhân Trịnh Thị Răm, báu vật nhân văn của hát Dặm làng Quyển Sơn, người đã dành ra rất nhiều tâm huyết trên chặng đường khôi phục lại hát Dặm. Từ cụ Răm, hát Dặm đã bay xa, lan tỏa tới nhiều nước trên thế giới.
- Về thăm làng Quyển những ngày cuối năm Giáp Thìn, thả vút tầm mắt ra xa ngắm cảnh thanh bình, thơ mộng của dòng sông Đáy hiền hòa, trong khói lam chiều, chúng tôi như cảm nhận được chút hơi hướng nghìn năm vọng lại, vẫn như đâu đó bên những bãi dâu xanh mướt ven sông, mường tượng hình dáng những cô thôn nữ xinh tươi trong những bộ trang phục truyền thống, mải miết hái dâu, nuôi tằm, dệt vải. Văng vẳng lại những điệu múa, lời ca ca ngợi chiến công đánh giặc giữ nước, thể hiện tình yêu với con người, với quê hương mà danh tướng Lý Thường Kiệt truyền dạy cho người dân nơi đây mang tên hát Dặm, mới thấy sự phong phú trong vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, của Hà Nam nói riêng và Việt Nam nói chung.
- Hát Dặm Quyển Sơn (xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng) là một trong chín di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của tỉnh. Đây là loại hình ca múa nhạc độc đáo, mang đậm nét đặc trưng trong lễ nghi và phong tục của riêng làng Quyển Sơn. Hát Dặm Quyển Sơn xuất hiện từ thế kỷ XI dưới triều đại nhà Lý và được gìn giữ, lưu truyền cho đến ngày nay.
Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết của chúng tôi. Hi vọng bài viết có thể cung cấp cho bạn sẽ có những thông tin bổ ích trong cuộc sống và công việc, và mở ra cho các bạn thêm những góc nhìn mới hơn về các vấn đề trong ngành nghề cũng như là các giá trị văn hóa của hai dân tộc Việt Nam - Nhật Bản. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi đễ có thêm những thông tin bổ ích khác và cơ hội việc làm cực hấp dẫn tại Công ty AGS nữa nhé.
Nguồn: Hà Nam độc đáo nghệ thuật hát Dặm Quyển Sơn- Bộ Văn hóa thể thao và du lịch
https://www.dulichvn.org.vn/index.php/item/ha-nam-doc-dao-nghe-thuat-hat-dam-quyen-son-62962
