Tư duy kiểm toán viên: Nghệ thuật hoài nghi nghề nghiệp trong phân tích tài chính

HCM Thùy ACC

26 thg 12, 2025

Bạn là một kiểm toán viên trẻ mới vào nghề, hoặc đang ở vị trí kế toán – kiểm toán trong doanh nghiệp, và bạn mong muốn không chỉ làm tốt phần “ghi nhận sổ sách” mà thực sự thấu hiểu và phân tích sâu sắc số liệu tài chính để góp phần bảo vệ sự minh bạch và hiệu quả quản trị của doanh nghiệp. Bài viết này sẽ giúp bạn khám phá chủ đề: “Tư duy kiểm toán viên: Nghệ thuật hoài nghi nghề nghiệp trong phân tích tài chính” — một khía cạnh tưởng chừng trừu tượng nhưng lại cực kỳ thiết thực với nghề nghiệp.

1. Hoài nghi nghề nghiệp là gì?

Hoài nghi nghề nghiệp (professional skepticism) được định nghĩa là:

“Một thái độ bao gồm tâm trí luôn đặt câu hỏi và đánh giá phê phán các bằng chứng kiểm toán.”

Hay nói cách khác, kiểm toán viên không được giả định rằng ban quản lý doanh nghiệp luôn trung thực, nhưng cũng không nên mặc nhiên cho rằng họ gian lận — mà phải duy trì cách tiếp cận trung lập, nghi vấn vừa đủ, và luôn sẵn sàng “đặt câu hỏi” khi có dấu hiệu bất thường.

Những yếu tố then chốt của hoài nghi nghề nghiệp gồm:

Tâm thế đặt câu hỏi (“questioning mind”).
Cảnh giác với các điều kiện có thể dẫn tới sai sót trọng yếu do sai hoặc gian lận.
Đánh giá phê phán các bằng chứng kiểm toán: liệu bằng chứng thu thập có “đủ” và “thích hợp” để đưa ra kết luận?

2. Vì sao tư duy hoài nghi nghề nghiệp lại quan trọng trong phân tích tài chính?

2.1 Bảo vệ độ tin cậy của báo cáo tài chính

Khi doanh nghiệp báo cáo số liệu tài chính, người dùng báo cáo (nhà đầu tư, ngân hàng, cổ đông…) tin tưởng bản báo cáo phản ánh “tình hình thật”. Nhưng thực tế có thể có sai sót hoặc gian lận — và nếu kiểm toán viên không hoài nghi đủ, những vấn đề này dễ bị bỏ lỡ.

2.2 Nâng cao chất lượng kiểm toán

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ hoài nghi nghề nghiệp cao giúp kiểm toán viên phát hiện thất bại, sai sót hoặc dấu hiệu gian lận tốt hơn.

2.3 Thích ứng trong môi trường giao dịch ngày càng phức tạp

Giao dịch ngày càng đa dạng, ước tính kế toán ngày càng chủ quan (ví dụ: giảm giá tài sản, ước tính chi phí bảo hành, dự phòng…) — đây là những nơi mà việc hoài nghi nghề nghiệp trở nên vô cùng cần thiết.

3. Áp dụng tư duy hoài nghi nghề nghiệp trong phân tích tài chính: Những bước thiết thực

Dưới đây là các bước bạn – một kiểm toán viên hoặc kế toán viên có vai trò phân tích báo cáo – có thể thực hiện để huy động “tư duy hoài nghi” vào công việc:

Bước 1: Hiểu rõ bối cảnh và rủi ro của doanh nghiệp

Tìm hiểu ngành, đối thủ, xu hướng kinh tế – ngành, áp lực mà doanh nghiệp đối mặt (ví dụ: nhu cầu thị trường, chi phí nguyên liệu tăng, cạnh tranh gay gắt).
Xem xét cấu trúc doanh nghiệp: có các bên liên quan phức tạp không; có giao dịch với các bên liên quan (related parties) không; có yếu tố ước tính nhiều không.
Nhận diện các rủi ro sai sót trọng yếu có thể xảy ra, đặc biệt khu vực phải dùng ước tính hoặc có áp lực về kết quả.

Bước 2: “Đặt câu hỏi” với các số liệu & ước tính

Khi nhìn vào báo cáo tài chính, đừng chỉ chấp nhận các con số — hãy đặt câu hỏi như: “Tại sao chi phí đột ngột thấp hơn năm trước?”, “Tại sao doanh thu cuối năm tăng mạnh? Có phải vì bán hàng chậm chuyển sang năm sau?”, “Dự phòng có thay đổi lớn không? Vì sao?”
Xem xét các ước tính: giảm giá hàng tồn kho, dự phòng nợ khó đòi, khấu hao tài sản,… Hỏi xem giả định nào được dùng và có hợp lý không.
Coi xét các giao dịch bất thường: giao dịch lớn vào cuối kỳ, chuyển giao tài sản giữa các bên liên quan, thay đổi chính sách kế toán,… những điều này cần hoài nghi.

Bước 3: Thu thập bằng chứng và kiểm tra chéo

Khi ban quản lý đưa ra giải thích hoặc số liệu, bạn cần kiểm tra xem có đủ bằng chứng hỗ trợ không: Biên bản giao nhận, xác nhận bên thứ ba, hợp đồng, thư từ điện tử,…
Khi có bằng chứng mâu thuẫn (ví dụ: sổ sách cho thấy doanh thu tăng nhưng khách hàng lớn lại trả chậm hơn) — đó là tín hiệu cần xem kỹ hơn.
Đừng ngại mở rộng phạm vi kiểm tra nếu có dấu hiệu bất thường: thay đổi thời điểm, loại bỏ giả định, yêu cầu thông tin bổ sung.

Bước 4: Đánh giá và kết luận một cách thận trọng

Sau khi thu thập và kiểm tra bằng chứng, hãy tự hỏi: “Tôi có đủ bằng chứng đáng tin cậy để tin vào số liệu này không?”, “Có giả thuyết thay thế nào mà tôi chưa xem xét không?”
Đánh giá xem có hiện tượng “collision” (đồng lòng giữa ban quản lý và khách hàng khác nhằm che giấu sai sót) hoặc “override” kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp không. Những là các yếu tố mà hoài nghi nghề nghiệp cần nhấn mạnh.
Ghi chú lại trong hồ sơ làm việc: quá trình bạn “Đặt câu hỏi – Thu thập bằng chứng – Đánh giá” như thế nào, để nếu sau này bị xem xét lại thì bạn có lý do rõ ràng.

4. Những “bẫy” cần tránh khi thực hành hoài nghi nghề nghiệp

Không nên rơi vào thái độ hoài nghi cực đoan, tức là luôn cho rằng ban quản lý là gian lận — vì điều này có thể làm mất đi tính khách quan và cản trở được hợp tác thông thường. Hoài nghi là hỏi, chứ không phải là “cố tìm sai”.
Không nên chỉ làm cho có (tick-box), tức là “đặt câu hỏi” rồi không thu thập đủ bằng chứng hoặc chấp nhận lời giải thích mà không kiểm tra. Điều này sẽ làm hoài nghi trở thành hình thức, mất hiệu quả.
Không nên bỏ sót các dấu hiệu nhỏ vì thường những dấu hiệu vi mô sẽ là manh mối dẫn tới vấn đề lớn. Việc hoài nghi đòi hỏi kiên nhẫn và chú ý tới chi tiết.

5. Kết luận và lời khuyên cho bạn

Nếu bạn thật sự mong muốn tiến xa trong nghề kiểm toán hoặc kế toán phân tích, hãy biến tư duy hoài nghi nghề nghiệp thành một phần bản chất công việc của bạn: mỗi khi bạn nhìn vào báo cáo tài chính, hãy tự đặt câu hỏi: “Có gì bất thường không?”, “Có giả định nào tôi chưa hiểu rõ không?”, “Bằng chứng có đủ tin cậy không?”.

Lúc đầu có thể hơi “khó chịu” khi không chấp nhận ngay lời giải thích, nhưng về lâu dài, việc này sẽ giúp bạn:

Đạt được kết quả phân tích tài chính chính xác và đáng tin hơn,
Được nhà quản lý và khách hàng tin cậy hơn, vì bạn không chỉ làm theo sách vở, mà còn phân tích sâu sắc,
Tăng khả năng phát hiện rủi ro gian lận hoặc sai sót – vốn luôn là mối quan tâm lớn trong nghề.

Bạn nên xây dựng một check-list riêng cho quá trình phân tích tài chính, trong đó có mục “yếu tố cần đặt câu hỏi”, “bằng chứng cần kiểm tra”, “giả định cần thấu hiểu”. Cứ theo đó mà làm, và dần dần tư duy hoài nghi nghề nghiệp sẽ trở thành phản xạ tự nhiên của bạn.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian để đọc bài viết này. Hy vọng bạn đã có được những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin cũng như cơ hội việc làm tại AGS nhé.