AI không chịu trách nhiệm pháp lý – nhưng bạn thì có: Ranh giới trách nhiệm trong kỷ nguyên AI

AI đang trở thành “đồng nghiệp” quen thuộc trong nhiều doanh nghiệp. Từ dịch thuật, tổng hợp văn bản, chuẩn bị báo cáo, đến trả lời các câu hỏi chuyên môn về thuế, kế toán, pháp lý – mọi thứ đều nhanh hơn, rẻ hơn và có vẻ “ổn”.

Tuy nhiên, chính sự tiện lợi này đang tạo ra một rủi ro lớn: nhiều người bắt đầu giao luôn vai trò phán đoán và chịu trách nhiệm cho AI và đó là lúc vấn đề phát sinh. Bởi khi một nội dung do AI tạo ra bị sai, pháp luật không quan tâm ai đã “soạn thảo” nó, mà chỉ truy cứu ai là người sử dụng, ký tên hoặc đưa ra kết luận cuối cùng.

Bài viết này phân tích vì sao AI không thể chịu trách nhiệm pháp lý, những rủi ro phổ biến khi sử dụng AI trong công việc chuyên môn, và đâu là vai trò không thể thay thế của con người trong kỷ nguyên AI.

1. AI không có tư cách chủ thể pháp luật – trách nhiệm vẫn thuộc về người sử dụng

Dù AI trả lời hay và thuyết phục đến đâu, cần hiểu một nguyên tắc rất cơ bản:

AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật.

AI:

• Không ký hợp đồng
• Không đứng tên trên báo cáo thuế
• Không giải trình khi cơ quan nhà nước thanh tra, kiểm tra

💥Trong mọi tình huống, người chịu trách nhiệm cuối cùng luôn là cá nhân hoặc tổ chức sử dụng AI. Nếu một nội dung tư vấn sai dẫn đến truy thu thuế, xử phạt hành chính hoặc tranh chấp với khách hàng, AI sẽ “biến mất” khỏi câu chuyện, còn người làm nghề thì không.

1.1. Trách nhiệm phát sinh từ hành vi nghề nghiệp và quan hệ lao động

Việc viện dẫn AI như một nguồn tham khảo không làm thay đổi bản chất nghĩa vụ nghề nghiệp, cũng không làm phát sinh một chủ thể chịu trách nhiệm mới. Trách nhiệm pháp lý vẫn gắn với vị trí công việc, chức danh, phạm vi ủy quyền hoặc hợp đồng dịch vụ đã ký kết.

2. Vì sao sai sót từ AI nguy hiểm hơn sai sót thủ công?

• Nhầm lẫn số liệu
• Đọc sót văn bản
• Áp dụng sai quy định

• Câu trả lời rất mạch lạc và thuyết phục
• Có cấu trúc giống một kết luận chuyên môn hoàn chỉnh
• Khiến người dùng dễ mất cảnh giác
• Nhiều người không còn kiểm tra lại vì nghĩ:
• “AI tổng hợp từ nhiều nguồn, chắc là đúng.”

Nhưng thực tế, AI không hiểu bối cảnh pháp lý cụ thể, không nắm được các ngoại lệ, cũng không đánh giá được rủi ro tiềm ẩn cho từng trường hợp, từng khách hàng hay từng thời điểm áp dụng pháp luật.

3. Sai lầm phổ biến nhất: Dùng AI như “chuyên gia”

Không ít người:

• Sao chép nguyên văn câu trả lời của AI gửi cho khách hàng;
• Dùng AI để kết luận phương án thuế, lao động, đầu tư;
• Không đối chiếu lại luật, nghị định, thông tư hoặc thực tiễn áp dụng.

Đây chính là ranh giới giữa hỗ trợ và lạm dụng AI. Và khi vượt qua ranh giới đó, rủi ro pháp lý sẽ thuộc về con người – không phải máy móc.

4. Ba “thành trì” của con người trong kỷ nguyên AI

AI rất mạnh ở khâu xử lý và tổng hợp thông tin, nhưng vẫn có những lĩnh vực mà con người giữ vai trò quyết định.

• (1) Năng lực chuyên môn và thẩm định
• Giá trị của chuyên gia không nằm ở việc trả lời nhanh, mà ở khả năng:
• Xác định căn cứ pháp lý của câu trả lời
• Đánh giá mức độ phù hợp với thời điểm, địa phương, đối tượng cụ thể
• Nhận diện rủi ro nếu áp dụng trong thực tế
• AI không tự chịu trách nhiệm cho những rủi ro này – chuyên gia thì có.
• (2) Năng lực hiện trường. 
• Những công việc như:
• Làm việc trực tiếp với cơ quan nhà nước
• Giải trình hồ sơ
• Thương lượng với đối tác, khách hàng
• Thường đòi hỏi kinh nghiệm thực tế và sự am hiểu khoảng cách giữa “luật viết” và “luật được áp dụng”. Đây là khoảng trống mà AI không thể lấp đầy.
• (3) Điều phối con người và yếu tố tâm lý
• Nhiều quyết định chuyên môn không chỉ dựa trên đúng – sai, mà còn liên quan đến:
• Mối quan hệ lâu dài với khách hàng;
• Khả năng chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp;
• Áp lực tâm lý và kỳ vọng của các bên;
• AI không hiểu những yếu tố này, nhưng chuyên gia thì buộc phải hiểu.

5. Dùng AI thế nào để “an toàn” trong công việc chuyên môn?

AI không phải kẻ thù. Nếu dùng đúng cách, AI là công cụ rất mạnh.