Chi phí nghiên cứu – phát triển: Ghi nhận là chi phí hay tài sản vô hình?

1. Phân biệt chi phí nghiên cứu và chi phí phát triển

Giai đoạn nghiên cứu (research) là thời kỳ tìm hiểu, khám phá ý tưởng mới, thử nghiệm nguyên lý khoa học hay công nghệ. Ở giai đoạn này, chưa có cơ sở chắc chắn rằng hoạt động sẽ mang lại lợi ích kinh tế trong tương lai. Vì vậy, mọi chi phí phát sinh trong giai đoạn nghiên cứu phải ghi nhận vào chi phí trong kỳ.

Ngược lại, giai đoạn phát triển (development) bắt đầu khi doanh nghiệp đã có kết quả nghiên cứu khả thi và bắt tay vào việc thiết kế, thử nghiệm sản phẩm, quy trình hoặc phần mềm có thể sử dụng hoặc bán ra thị trường. Khi đó, nếu đáp ứng các điều kiện cụ thể, chi phí phát triển có thể được vốn hóa thành tài sản vô hình.

2. Điều kiện ghi nhận chi phí phát triển là tài sản vô hình

• Có tính khả thi kỹ thuật để hoàn thành sản phẩm hoặc quy trình đó;
• Doanh nghiệp có ý định và khả năng sử dụng hoặc bán kết quả của dự án;
• Tài sản đó có khả năng tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai, ví dụ bằng doanh thu dự kiến hoặc tiết kiệm chi phí;
• Doanh nghiệp có nguồn lực về tài chính, kỹ thuật và nhân sự để hoàn tất quá trình phát triển;
• Và cuối cùng, có thể xác định một cách đáng tin cậy toàn bộ chi phí phát sinh liên quan đến giai đoạn phát triển.

3. Khác biệt giữa VAS và IFRS

Tại Việt Nam, VAS 04 – Tài sản cố định vô hình chưa có hướng dẫn chi tiết về cách phân tách giữa hai giai đoạn nghiên cứu và phát triển như IFRS. VAS chỉ quy định chung rằng chi phí tạo lập TSCĐ vô hình được ghi nhận nếu chắc chắn mang lại lợi ích kinh tế trong tương lai và xác định được nguyên giá đáng tin cậy.

Vì thiếu quy định cụ thể, hầu hết doanh nghiệp Việt thường hạch toán toàn bộ chi phí R&D vào chi phí trong kỳ. Trong khi đó, theo IFRS, nếu đáp ứng đủ điều kiện, chi phí phát triển có thể được vốn hóa, giúp phản ánh chính xác hơn giá trị sáng tạo và công nghệ của doanh nghiệp.

4. Ảnh hưởng đến báo cáo tài chính

• Nếu vốn hóa chi phí phát triển, doanh nghiệp sẽ ghi nhận một tài sản vô hình trên bảng cân đối kế toán, lợi nhuận kỳ hiện tại giảm ít hơn do chi phí được phân bổ dần qua khấu hao.
• Ngược lại, nếu hạch toán toàn bộ vào chi phí, lợi nhuận bị giảm mạnh trong ngắn hạn, nhưng báo cáo tài chính thể hiện mức độ thận trọng cao hơn.

Do đó, việc lựa chọn phương pháp ghi nhận phải dựa trên chuẩn mực áp dụng, bằng chứng kỹ thuật và tính hợp lý của hồ sơ kế toán.

5. Thực tế tại doanh nghiệp Việt Nam

Trong thực tiễn, việc vốn hóa chi phí phát triển ở Việt Nam còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp chưa tách biệt rõ chi phí giữa hai giai đoạn, hoặc không có đủ tài liệu để chứng minh tính khả thi kỹ thuật và lợi ích kinh tế tương lai. Điều này khiến các tài sản trí tuệ tự tạo như phần mềm nội bộ, công thức bí mật hay sáng chế kỹ thuật chưa được phản ánh đúng giá trị trên báo cáo tài chính.

Khi Việt Nam tiến dần đến việc áp dụng IFRS, yêu cầu minh bạch trong ghi nhận và đánh giá R&D sẽ giúp báo cáo tài chính thể hiện rõ hơn năng lực đổi mới và tiềm năng tăng trưởng của doanh nghiệp.