Kiểm toán tiền và các khoản tương đương tiền: thủ tục trọng yếu

HCM Thùy ACC

7 thg 1, 2026

Bạn là sinh viên ngành kiểm toán đang chuẩn bị đi thực tập, hay một kiểm toán viên mới vào nghề đang lần đầu phụ trách khoản mục tiền trên báo cáo tài chính?

Tiền và các khoản tương đương tiền tuy có giá trị ghi sổ không quá phức tạp, nhưng lại là khoản mục có rủi ro gian lận cao nhất và luôn được kiểm toán viên đặc biệt quan tâm.

Một sai sót nhỏ trong kiểm toán tiền có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính trung thực và hợp lý của toàn bộ báo cáo tài chính. Vì vậy, việc hiểu rõ các thủ tục kiểm toán trọng yếu đối với tiền và các khoản tương đương tiền là yêu cầu bắt buộc đối với mọi kiểm toán viên.

1. Tổng quan về tiền và các khoản tương đương tiền

Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS 01) và thông lệ kiểm toán:

Tiền và các khoản tương đương tiền bao gồm:

Tiền mặt tại quỹ
Tiền gửi ngân hàng
Các khoản đầu tư ngắn hạn có khả năng chuyển đổi nhanh thành tiền và ít rủi ro (kỳ hạn không quá 3 tháng)

Mục tiêu kiểm toán khoản mục tiền

Kiểm toán viên cần đảm bảo các cơ sở dẫn liệu sau:

Tồn tại (Existence): Tiền thực sự tồn tại tại ngày kết thúc kỳ
Quyền và nghĩa vụ: Doanh nghiệp có quyền sở hữu hợp pháp
Đầy đủ (Completeness): Không bỏ sót tài khoản tiền
Đánh giá & ghi nhận: Số dư tiền được ghi nhận chính xác
Trình bày & thuyết minh: Phù hợp với chuẩn mực kế toán

2. Rủi ro trọng yếu trong kiểm toán tiền

Theo VSA 240 – Trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận, tiền là khoản mục có rủi ro gian lận cao do:

Dễ bị biển thủ, chiếm đoạt
Có thể làm đẹp báo cáo tài chính bằng cách ghi khống số dư
Gian lận thường xảy ra thông qua tiền mặt và tiền gửi ngân hàng

Các rủi ro phổ biến:

Ghi nhận tiền không tồn tại
Che giấu thâm hụt tiền mặt
Chuyển tiền giữa các tài khoản cuối kỳ (window dressing)
Ghi nhận sai tỷ giá tiền gửi ngoại tệ

3. Các thủ tục kiểm toán trọng yếu đối với tiền và tương đương tiền

3.1. Đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ liên quan đến tiền

Kiểm toán viên cần:

Tìm hiểu quy trình thu – chi tiền
Đánh giá việc phân chia nhiệm vụ (giữ tiền – ghi sổ – phê duyệt)
Xem xét quy định về hạn mức tồn quỹ tiền mặt

👉 Nếu kiểm soát nội bộ yếu, kiểm toán viên sẽ tăng cường thủ tục kiểm toán chi tiết.

3.2. Kiểm kê tiền mặt tại quỹ

Đây là thủ tục bắt buộc nếu doanh nghiệp có số dư tiền mặt trọng yếu.

Kiểm toán viên thực hiện:

Kiểm kê đột xuất hoặc tại ngày kết thúc kỳ
Đối chiếu số tiền kiểm kê với sổ quỹ và sổ kế toán
Lập biên bản kiểm kê tiền mặt có chữ ký các bên liên quan

⚠️ Lưu ý: Nếu kiểm kê không đúng ngày khóa sổ, cần thực hiện thủ tục cuốn chiếu (roll-forward/roll-back).

3.3. Gửi thư xác nhận số dư tiền gửi ngân hàng

Theo VSA 505 – Thư xác nhận, xác nhận ngân hàng là thủ tục kiểm toán quan trọng nhất đối với tiền gửi.

Kiểm toán viên cần:

Gửi thư xác nhận trực tiếp đến ngân hàng
Xác nhận: số dư tiền gửi, tài khoản bị phong tỏa, khoản vay, bảo lãnh
Đối chiếu kết quả xác nhận với sổ kế toán doanh nghiệp

👉 Trường hợp không nhận được phản hồi, phải thực hiện thủ tục thay thế phù hợp.

3.4. Đối chiếu sao kê ngân hàng (Bank Reconciliation)

Kiểm toán viên:

Kiểm tra bảng đối chiếu ngân hàng tại ngày kết thúc kỳ
Soát xét các khoản chênh lệch chưa điều chỉnh
Đảm bảo các khoản chênh lệch là hợp lý và được xử lý đúng kỳ

3.5. Kiểm tra cut-off và giao dịch cuối kỳ

Mục tiêu:

Đảm bảo các khoản thu – chi được ghi nhận đúng kỳ kế toán

Thủ tục bao gồm:

Kiểm tra chứng từ thu – chi những ngày cận ngày khóa sổ
Đối chiếu với sao kê ngân hàng và phiếu thu – chi

3.6. Kiểm tra tiền gửi ngoại tệ

Kiểm toán viên cần:

Kiểm tra việc quy đổi tỷ giá theo quy định kế toán hiện hành
Đánh giá việc ghi nhận chênh lệch tỷ giá cuối kỳ
Đối chiếu với tỷ giá do ngân hàng công bố tại ngày kết thúc kỳ

4. Kết luận kiểm toán khoản mục tiền

Sau khi hoàn tất các thủ tục:

Kiểm toán viên đánh giá liệu số dư tiền có bị sai sót trọng yếu hay không
Tổng hợp sai sót (nếu có) và yêu cầu điều chỉnh
Kết luận về mức độ trung thực và hợp lý của khoản mục tiền trên báo cáo tài chính

Kết luận

Tiền và các khoản tương đương tiền là khoản mục nhỏ nhưng rủi ro lớn.

Một kiểm toán viên giỏi không chỉ “đếm tiền”, mà phải hiểu bản chất dòng tiền, kiểm soát nội bộ và khả năng gian lận đằng sau các con số.

Nắm vững các thủ tục kiểm toán trọng yếu đối với tiền chính là nền tảng quan trọng để bạn phát triển trong nghề kiểm toán một cách chuyên nghiệp và tuân thủ chuẩn mực.