Làm lâu năm không đồng nghĩa quyết định tốt: Kỹ năng đang bị đánh giá lại

Trong môi trường làm việc hiện nay, “làm lâu năm” từng được xem là thước đo cho độ tin cậy và khả năng ra quyết định. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều doanh nghiệp cho thấy một nghịch lý: không ít quyết định gây tốn chi phí, chậm cơ hội hoặc tạo rủi ro lại đến từ những người có thâm niên cao.

Điều này không phủ nhận giá trị của kinh nghiệm, mà chỉ ra một sự thật quan trọng hơn: kỹ năng ra quyết định là một năng lực độc lập, không tự động hình thành theo số năm làm việc. Và chính năng lực này đang trở thành yếu tố được thị trường lao động đánh giá lại rất mạnh.

Làm việc lâu năm mang lại rất nhiều lợi thế: hiểu quy trình, quen bối cảnh tổ chức, biết cách xử lý tình huống quen thuộc. Nhưng chính những lợi thế đó cũng tạo ra “vùng an toàn” khiến tư duy quyết định dần bị đóng khung.

Trong thực tế, người có nhiều năm kinh nghiệm thường ra quyết định dựa trên mẫu hình quá khứ. Khi gặp vấn đề mới, họ có xu hướng tìm một tình huống tương tự đã từng xảy ra và áp dụng lại cách xử lý cũ. Cách làm này hiệu quả trong môi trường ổn định, nhưng trở nên rủi ro khi bối cảnh đã thay đổi.

Một số nguyên nhân phổ biến khiến kinh nghiệm không chuyển hóa thành quyết định tốt:

Ngoài ra, càng làm lâu, con người càng dễ đồng nhất sự an toàn cá nhân với tính đúng đắn của quyết định. Điều này dẫn đến xu hướng chọn phương án ít gây tranh cãi, ít bị soi xét, thay vì phương án tối ưu cho tổ chức.

Một điểm đáng chú ý khác là người có thâm niên thường quen với việc xử lý hậu quả, nhưng không phải lúc nào cũng quen với việc đánh giá xác suất rủi ro từ sớm. Họ giỏi “chữa cháy” hơn là “ngăn cháy”, trong khi môi trường hiện nay đòi hỏi khả năng dự báo và phòng ngừa.

Tóm lại, kinh nghiệm giúp:

Nhưng không tự động giúp chọn đúng hướng đi, nếu thiếu tư duy ra quyết định phù hợp với bối cảnh mới.

2. Kỹ năng ra quyết định khác gì so với làm đúng chuyên môn?

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người giỏi chuyên môn thì sẽ ra quyết định tốt. Trên thực tế, ra quyết định là kỹ năng tổng hợp, vượt ra ngoài phạm vi chuyên môn đơn lẻ.

Người có kỹ năng ra quyết định tốt không chỉ hỏi “đúng hay sai”, mà họ quan tâm nhiều hơn đến:

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở cách tư duy. 

Người chỉ làm tốt chuyên môn thường tập trung vào quy trình, chuẩn mực và tính chính xác của từng phần việc

Trong khi đó, người ra quyết định tốt tập trung vào mối liên hệ giữa các phần việc, tác động dây chuyền của một lựa chọn và cái giá phải trả nếu không hành động

Một số đặc điểm thường thấy ở người có kỹ năng ra quyết định tốt:

Ngược lại, người thiếu kỹ năng này – dù làm lâu năm – thường rơi vào các trạng thái sau:

Trong bối cảnh doanh nghiệp hiện đại, quyết định không còn là chuyện cá nhân. Mỗi quyết định đều kéo theo chi phí, thời gian, nguồn lực và ảnh hưởng đến nhiều bộ phận. Vì vậy, kỹ năng ra quyết định ngày càng được xem là năng lực lãnh đạo, không chỉ là kinh nghiệm nghề nghiệp.

3. Thị trường đang đòi hỏi gì và làm sao để rèn kỹ năng này?

Thị trường lao động hiện nay đang dịch chuyển rất rõ ràng. Doanh nghiệp không còn đặt nặng câu hỏi “làm bao lâu”, mà chuyển sang hỏi:

Đây là lý do vì sao nhiều người làm lâu năm nhưng chững lại, trong khi người ít năm hơn lại được giao vai trò lớn hơn. Không phải vì họ giỏi hơn về kỹ thuật, mà vì họ giỏi hơn trong việc chọn hướng đi.

Để rèn kỹ năng ra quyết định, người đi làm có thể bắt đầu từ những thay đổi nhỏ trong tư duy hằng ngày. 

Sau mỗi quyết định quan trọng, tự đánh giá lại:

Khi trình bày ý kiến, tập cấu trúc suy nghĩ theo thứ tự: Vấn đề → các lựa chọn → rủi ro chính → phương án dự phòng

Chủ động cập nhật bối cảnh:

Quan trọng nhất, cần chấp nhận một thực tế: ra quyết định luôn đi kèm khả năng sai. Người có kỹ năng tốt không phải người luôn đúng, mà là người hiểu rõ mình đang chấp nhận rủi ro gì và đã chuẩn bị gì cho kịch bản xấu.

Thông tin khác

Nguồn: Tổng hợp.