Nguyên tắc cơ sở dồn tích lý giải nghịch lý “có lãi nhưng không có tiền”

VCA Yến ACC

22 thg 2, 2026

Không ít doanh nghiệp báo cáo lợi nhuận dương trong nhiều kỳ liên tiếp, nhưng thực tế lại luôn trong tình trạng thiếu tiền mặt để chi trả các nghĩa vụ ngắn hạn. Đây không phải là mâu thuẫn hay sai sót kế toán, mà là hệ quả rất điển hình của nguyên tắc cơ sở dồn tích nếu người đọc báo cáo tài chính không hiểu đúng bản chất.

Việc “có lãi nhưng không có tiền” không phản ánh doanh nghiệp làm ăn gian dối, mà cho thấy khoảng cách giữa lợi nhuận kế toán và dòng tiền thực tế đang bị nhìn nhận sai.

1. Nguyên tắc cơ sở dồn tích là gì và vì sao dễ gây hiểu nhầm?

Theo nguyên tắc cơ sở dồn tích, doanh thu và chi phí được ghi nhận khi phát sinh, không phụ thuộc vào thời điểm thực tế thu hoặc chi tiền. Nguyên tắc này giúp phản ánh kết quả kinh doanh đúng kỳ và đảm bảo tính so sánh giữa các giai đoạn.

Tuy nhiên, chính cách ghi nhận này tạo ra những hiểu nhầm phổ biến:

Doanh thu được ghi nhận chưa chắc đã thu được tiền
Chi phí được ghi nhận chưa chắc đã chi tiền trong kỳ
Lợi nhuận kế toán không phản ánh trực tiếp khả năng thanh khoản

Vì vậy, lợi nhuận chỉ cho biết doanh nghiệp kinh doanh có hiệu quả hay không, chứ không trả lời câu hỏi doanh nghiệp có đủ tiền để vận hành hay không.

2. Doanh thu theo cơ sở dồn tích và hiện tượng “lãi không tiền”

Nguyên nhân phổ biến nhất của tình trạng “lãi nhưng không có tiền” nằm ở các khoản phải thu từ khách hàng. Khi doanh nghiệp đã giao hàng hoặc hoàn thành dịch vụ, doanh thu được ghi nhận ngay, dù tiền chưa thực sự về.

Trong trường hợp này:

Báo cáo kết quả kinh doanh ghi nhận doanh thu và lợi nhuận
Bảng cân đối kế toán ghi nhận phải thu tăng
Tiền mặt không tăng tương ứng

Một số tình huống thường dẫn đến “lãi không tiền”:

Bán chịu với thời hạn thanh toán dài
Ghi nhận doanh thu sớm để phản ánh tăng trưởng
Doanh thu tăng nhanh nhưng kiểm soát công nợ yếu

Về mặt chuẩn mực, các nghiệp vụ này có thể không sai, nhưng về mặt tài chính, chúng khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro dòng tiền nghiêm trọng.

3. Chi phí theo cơ sở dồn tích và khoảng cách giữa lợi nhuận – dòng tiền

Ở chiều ngược lại với doanh thu, nhiều khoản chi phí được ghi nhận trong kỳ nhưng tiền lại chưa chi ra ngay. Đây là đặc điểm điển hình của kế toán theo cơ sở dồn tích, thường phát sinh ở các khoản như:

Chi phí phải trả và chi phí trích trước
Khấu hao tài sản cố định
Chi phí trả trước được phân bổ dần

Trong các trường hợp này, chi phí đã được phản ánh vào kết quả kinh doanh, khiến lợi nhuận kế toán giảm, nhưng tiền mặt chưa thực sự chi ra trong kỳ, nên dòng tiền chưa bị ảnh hưởng tương ứng.

Hệ quả là khi doanh thu chưa thu được tiền kết hợp với chi phí chưa chi tiền, doanh nghiệp hoàn toàn có thể báo lãi nhưng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh vẫn âm.

Đây không phải sai lệch kế toán, mà là hệ quả tự nhiên của việc ghi nhận theo cơ sở dồn tích.

Chính khoảng cách này buộc người đọc báo cáo tài chính phải nhìn sang báo cáo lưu chuyển tiền tệ, thay vì chỉ tập trung vào báo cáo kết quả kinh doanh. Một số dấu hiệu cảnh báo thường gặp gồm:

Lợi nhuận tăng nhưng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm
Khoản phải thu và hàng tồn kho tăng nhanh qua các kỳ
Doanh nghiệp phải vay ngắn hạn để duy trì hoạt động dù vẫn báo lãi

Những tín hiệu này cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở việc kế toán ghi nhận sai, mà nằm ở mô hình kinh doanh, chính sách bán hàng hoặc khả năng quản trị vốn lưu động của doanh nghiệp.

4. Hiểu đúng nguyên tắc cơ sở dồn tích để tránh “lãi ảo”

Nguyên tắc cơ sở dồn tích là nền tảng của kế toán tài chính, nhưng cũng là nguyên nhân khiến nhiều người đánh giá sai sức khỏe doanh nghiệp nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận.

Để tránh rơi vào “bẫy lãi ảo”, cần:

Phân tích đồng thời KQKD – Bảng CĐKT – Lưu chuyển tiền tệ
Đánh giá chất lượng lợi nhuận, không chỉ con số lãi
Theo dõi các khoản dồn tích kéo dài qua nhiều kỳ

Thực tế cho thấy doanh nghiệp hiếm khi phá sản vì lỗ kế toán, nhưng rất thường xuyên phá sản vì cạn tiền mặt.

Nguyên tắc cơ sở dồn tích giúp phản ánh đúng kết quả kinh doanh theo chuẩn mực kế toán, nhưng cũng chính nguyên tắc này tạo ra nghịch lý “có lãi nhưng không có tiền”.

Chỉ khi hiểu rõ bản chất dồn tích và đặt lợi nhuận trong mối quan hệ với dòng tiền, người đọc báo cáo tài chính mới có thể đánh giá đúng sức khỏe thực sự của doanh nghiệp.