Nét đẹp văn hóa thờ cúng tổ tiên của người Việt Nam

2. Nơi lưu giữ những giá trị văn hóa và đạo đức tốt đẹp của dân tộc

Không chỉ dừng lại ở những yếu tố tâm lý hay niềm tin tâm linh đơn thuần, sự hình thành và trường tồn của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên tại Việt Nam còn bắt nguồn sâu xa từ lòng hiếu thảo cốt lõi và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” cao đẹp của một dân tộc trọng tình nghĩa. Chính vì vậy, việc thắp hương phụng thờ đấng sinh thành từ lâu đã vượt qua ranh giới của một tập tục thông thường. Nó đã nâng tầm trở thành một nghĩa vụ thiêng liêng, một hệ giá trị đạo đức nền tảng và là thước đo phẩm hạnh, đạo làm người của mỗi người con đất Việt. Một người được coi là có giáo dục, có đạo đức trước hết phải là người biết kính trọng và phụng thờ tổ tiên, biết ơn những bậc tiền nhân đã cho mình vóc dáng và cuộc sống hôm nay.

Lịch sử Việt Nam là một dòng chảy liên tục với biết bao biến động thăng trầm, đặc biệt là quá trình giao lưu, tiếp biến mạnh mẽ với các luồng tư tưởng lớn từ bên ngoài du nhập vào như Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Thế nhưng, điều kỳ diệu là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không hề bị đồng hóa hay mai một, ngược lại, nó đã chủ động "Việt hóa" các tư tưởng ấy để làm giàu cho chính mình:

• Từ Nho giáo: Tiếp thu và đẩy mạnh chữ "Hiếu", biến việc thờ tự thành bổn phận bắt buộc của con cái đối với cha mẹ khi sống cũng như khi đã khuất.
• Từ Phật giáo: Hòa quyện với triết lý nhân quả, nghiệp báo và lễ Vu Lan báo hiếu, biến bàn thờ gia tiên thành nơi hướng thiện, cầu siêu cho vong linh tiền nhân được tịnh độ.
• Từ Đạo giáo: Tiếp nhận tư tưởng về thế giới thần tiên, biến linh hồn tổ tiên thành những "gia thần" linh thiêng luôn ở bên cạnh che chở cho gia đình.

Dẫu cho hình thức nghi lễ, cách bày trí bàn thờ hay khí cụ thờ cúng có đôi chút thay đổi để thích nghi với điều kiện kinh tế và tư duy của từng thời đại, song giá trị cốt lõi và ý nghĩa nguyên bản của tín ngưỡng này vẫn vẹn nguyên qua hàng thế kỷ. Bàn thờ gia tiên luôn là không gian trang nghiêm nhất trong mỗi ngôi nhà, là nơi gửi gắm tấm lòng thành kính, biết ơn vô hạn đối với ông bà, cha mẹ – những người đã có công sinh thành, dưỡng dục và chịu bao sương gió để gầy dựng nên nền móng cuộc sống vững chãi cho thế hệ mai sau.

Đồng thời, không gian thờ tự này cũng là một sợi dây kết nối vô hình nhưng vô cùng bền chặt giữa hai thế giới Âm - Dương. Nó thể hiện niềm tin thuần khiết, mộc mạc mà sâu sắc rằng linh hồn của những người đã khuất không hề biến mất vào hư vô, họ vẫn luôn dõi theo từng bước đi của con cháu, sẵn sàng che chở, quở trách khi con cháu làm điều sai trái và phù hộ cho gia đình được bình an, gặp nhiều may mắn.

Lòng hiếu nghĩa ấy không phải là một khái niệm triết học trừu tượng, mà được cụ thể hóa bằng những hành động rất đỗi gần gũi, ấm áp trong đời sống thường nhật. Đó là khói hương nghi ngút bên mâm cơm cúng giỗ vào ngày mất của người thân; là nén hương thơm tưởng niệm tĩnh lặng mỗi ngày rằm, mùng một; và là lời cẩn báo kính cẩn trước bàn thờ gia tiên mỗi dịp Tết đến xuân về. Đặc biệt, trước những bước ngoặt lớn, những dấu mốc quan trọng của đời người như cưới hỏi, làm nhà, khai trương, sinh con đẻ cái hay trước mỗi kỳ thi cử lớn... người Việt đều đứng trước bàn thờ thắp hương cẩn báo. Hành động ấy vừa để xin phép, vừa để cầu mong sự chứng giám, phù hộ từ tổ tiên, tạo nên một điểm tựa tâm lý vững chắc giúp con người vững bước hơn trên đường đời.

3. Nơi thể hiện quan niệm tâm linh sâu sắc về nhân sinh và thế giới

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt được xây dựng trên một nền tảng triết lý nhân sinh vô cùng độc đáo. Khởi nguồn từ niềm tin vạn vật hữu linh (mọi vật đều có linh hồn) thời cổ đại – thuở con người tôn sùng thần cây, thần núi, thần đá – quan niệm tâm linh của người Việt dần phát triển toàn diện hơn dưới góc nhìn về sự đối lập giữa cái hữu hình và vô hình, giữa sự sống và cái chết.

Người Việt tin rằng mỗi con người đều được cấu thành từ hai phần: phần xác và phần hồn. Khi nhắm mắt xuôi tay, thân xác sẽ gửi lại cho đất mẹ, nhưng linh hồn thì bất tử và bước sang một thế giới khác phía bên kia cửa tử (nơi suối vàng). Trong tâm thức dân gian, cõi âm và cõi dương luôn phản chiếu lẫn nhau. Người ở thế giới bên kia cũng có những nhu cầu sinh hoạt như khi còn sống: cũng cần ăn mặc, chi tiêu và sinh hoạt. Không những thế, tổ tiên ở cõi thiêng còn sở hữu sức mạnh siêu nhiên, có thể dõi theo, che chở hoặc định đoạt vận mệnh của người ở lại. Chính vì vậy, việc thờ phụng, cúng giỗ đều đặn không chỉ là nghĩa vụ báo hiếu, mà còn là cách con cháu chăm lo cho cuộc sống của tiền nhân không bị thiếu thốn ở thế giới bên kia.

Niềm tin thiêng liêng này đã bám rễ sâu sắc vào đời sống tinh thần của nhiều tộc người trên dải đất hình chữ S. Chẳng hạn, trong văn hóa của người Kinh và người Mường, cái chết chưa bao giờ là sự kết thúc hoàn toàn, bởi vong linh của người quá cố vẫn luôn hiện hữu, quần tụ quanh con cháu.

Sự gắn kết này được thể hiện rõ nét qua các nghi thức tang ma truyền thống, tiêu biểu là tục cúng một bát cơm, một quả trứng và đôi đũa bông ngay khi có người vừa tạ thế. Đây là một biểu tượng thấm đẫm triết lý âm dương hòa hợp:

• Quả trứng sinh ra trên cạn đại diện cho phần Dương.
• Bát cơm làm từ hạt gạo nuôi dưỡng dưới nước đại diện cho phần Âm.
• Thân đũa mang hình dáng vuông vức, vững chãi là Dương.
• Phần bông mềm mại được gọt tỉa ở đầu đũa lại là hiện thân của Âm.

Việc chuẩn bị một lễ cúng có sự cân bằng tuyệt đối giữa Âm và Dương như một lời nguyện cầu cho hành trình của người đã khuất được trọn vẹn, thuận buồm xuôi gió, để từ đó linh hồn họ an tâm yên nghỉ và tiếp tục phù hộ, độ trì cho hậu thế đón nhận nhiều phước lành.