Irasutoya - Kho ảnh minh họa dễ thương của Nhật Bản
Khi tìm hiểu văn hóa Nhật Bản, người ta thường nghĩ đến kimono, trà đạo, manga, anime, đền chùa hay hoa anh đào. Tuy nhiên, có một khía cạnh rất đời thường của Nhật Bản lại xuất hiện trên vô số tài liệu, bảng thông báo, website, giáo trình, tờ rơi và nội dung trên Internet mà không phải lúc nào cũng được chú ý: văn hóa sử dụng hình minh họa.
Trong số những cái tên tiêu biểu nhất của xu hướng này, Irasutoya (いらすとや) gần như đã trở thành một thương hiệu quen thuộc với người Nhật.
Những nhân vật có khuôn mặt đơn giản, màu sắc nhẹ nhàng, đường nét mềm mại và cách thể hiện tình huống rất trực quan xuất hiện từ trường học, doanh nghiệp cho đến các nội dung liên quan đến đời sống, xã hội và các sự kiện thời sự.
Irasutoya là gì?
Irasutoya là tên của một website chuyên cung cấp các hình minh họa miễn phí do họa sĩ Mifune Takashi (みふねたかし) sáng lập và thực hiện. Theo tài liệu phỏng vấn được công bố bởi Cơ quan Văn hóa Nhật Bản, Irasutoya được mở vào năm 2012 và bắt đầu với những hình minh họa liên quan đến Setsubun, một sự kiện truyền thống của Nhật Bản.
Ngay từ tên gọi, Irasutoya đã thể hiện đúng bản chất của mình. Trong tiếng Nhật, “irasuto” là cách gọi ngắn của “illustration”, còn “ya” có thể hiểu theo sắc thái giống như một “cửa hàng” hoặc nơi cung cấp một loại sản phẩm. Có thể hình dung đơn giản rằng đây là một “kho hình minh họa” phục vụ những nhu cầu rất cụ thể trong đời sống.
Điểm đáng chú ý của Irasutoya nằm ở phạm vi chủ đề cực kỳ rộng. Website hiện phân chia hình ảnh thành nhiều nhóm như con người, nghề nghiệp, công ty, tiền bạc, kinh doanh, trường học, y tế, giao thông, thời trang, đồ ăn, du lịch, thiên tai, Internet, điện thoại thông minh, phong tục, Nhật Bản và nhiều chủ đề đời sống khác.
Nói cách khác, Irasutoya không chỉ vẽ những thứ “đẹp” theo nghĩa thông thường. Kho hình minh họa này hướng tới những thứ người dùng thực sự cần khi làm tài liệu. Đó có thể là một nhân viên văn phòng đang làm việc, một người đang bị cảm, một học sinh đi học, một chiếc điện thoại, một cuộc họp, một sự cố trong công ty hay một tình huống rất nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày.
Chính tính thực dụng đó là một trong những yếu tố giúp Irasutoya khác biệt so với các bộ sưu tập minh họa chỉ tập trung vào yếu tố trang trí.
Lịch sử hình thành của Irasutoya
Irasutoya bắt đầu hoạt động vào năm 2012, và những năm đầu tiên gắn liền với một mô hình mà ngày nay nhìn lại khá khó tưởng tượng: một cá nhân liên tục tự mình sản xuất và đăng tải một lượng lớn hình minh họa.
Trong cuộc phỏng vấn với Cơ quan Văn hóa Nhật Bản, Mifune Takashi cho biết ông bắt đầu Irasutoya vào khoảng tháng 2 năm 2012. Ông cũng chia sẻ rằng một trong những động lực lớn đến từ cảm giác bất lực sau thảm họa động đất Đông Nhật Bản năm 2011. Ông muốn những gì mình có thể làm được, trong trường hợp của mình là vẽ tranh, có thể mang lại niềm vui hoặc giúp ích cho nhiều người.
Điểm này rất đáng chú ý bởi nó giúp lý giải một phần triết lý phía sau Irasutoya. Đây không phải là một dự án đơn thuần nhằm tạo ra một thương hiệu hình ảnh.
Trong lời chia sẻ của chính Mifune Takashi, ông không muốn biến Irasutoya thành một phương tiện để truyền tải quan điểm cá nhân. Thay vào đó, ông cố gắng hình dung những gì xã hội có thể cần và tạo ra những hình ảnh phù hợp để mọi người sử dụng.
Trong suốt nhiều năm, Irasutoya duy trì tốc độ cập nhật rất cao. Đến năm 2021, khi thông báo dừng việc cập nhật hằng ngày, Mifune Takashi cho biết sau khoảng chín năm thực hiện, kho tranh đã vượt quá 25.000 hình minh họa. Ông cũng cho biết việc cập nhật sau đó sẽ chuyển sang hình thức không thường xuyên.
Con số hơn 25.000 tranh vào thời điểm đó cho thấy quy mô của Irasutoya không đơn giản là một bộ sưu tập ảnh minh họa thông thường. Nó giống một kho dữ liệu trực quan về đời sống, trong đó rất nhiều hành động, nghề nghiệp, sự kiện, đồ vật và tình huống xã hội được chuyển thành hình ảnh.
Vì sao Irasutoya trở nên phổ biến ở Nhật Bản?
Có một điều khá đặc biệt về Irasutoya: nhiều người Nhật có thể không thường xuyên truy cập trực tiếp vào website nhưng lại nhận ra ngay phong cách hình ảnh khi bắt gặp nó.
Một nghiên cứu nhỏ về Irasutoya được thực hiện trong môi trường đại học Nhật Bản từ khá sớm đã ghi nhận rằng những hình minh họa này xuất hiện ở nhiều địa điểm khác nhau như bảng thông báo, blog cá nhân, cửa hàng và các nội dung truyền thông. Điều đó cho thấy độ phổ biến của Irasutoya đã vượt khỏi phạm vi người dùng Internet thông thường.
Lý do đầu tiên nằm ở tính dễ hiểu.
Một hình minh họa Irasutoya thường không yêu cầu người xem phải giải mã quá nhiều. Nhân vật có tư thế dễ nhận biết, biểu cảm được đơn giản hóa và bối cảnh được thiết kế đủ để người xem hiểu đang xảy ra chuyện gì. Khi đặt cạnh một đoạn văn, hình minh họa có thể giúp người đọc nhanh chóng hình dung nội dung trước khi đọc hết phần chữ.
Đặc điểm này đặc biệt hữu ích trong những tình huống mà thông tin cần được truyền tải cho nhiều đối tượng khác nhau.
Một bảng hướng dẫn trong trường học chẳng hạn, không phải học sinh nào cũng có cùng khả năng đọc hiểu. Một hướng dẫn tại bệnh viện cũng cần khiến người đọc nhanh chóng nắm được nội dung. Một tài liệu nội bộ doanh nghiệp cũng không nhất thiết phải được thiết kế như một poster quảng cáo.
Irasutoya phù hợp với những hoàn cảnh như vậy bởi phong cách của nó không quá trang trọng nhưng cũng không quá phá cách.
Điểm thứ hai là tính trung tính và thân thiện của hình ảnh.
Rất nhiều hình minh họa Irasutoya có nét vẽ mềm, màu sắc tương đối nhẹ và biểu cảm dễ gần. Nhân vật có thể là trẻ em, người lớn tuổi, nhân viên văn phòng, bác sĩ, công nhân, học sinh hay khách hàng. Điều này giúp người dùng dễ đặt hình ảnh vào nhiều hoàn cảnh mà không làm tài liệu trở nên quá “nặng”.
Đây là một lợi thế đáng kể trong văn hóa truyền đạt thông tin. Một minh họa quá cá tính có thể khiến người xem tập trung vào phong cách của người thiết kế thay vì thông tin. Trong khi đó, một hình minh họa đủ đơn giản sẽ đóng vai trò hỗ trợ cho nội dung.
Điểm thứ ba là khả năng bao phủ những tình huống rất cụ thể.
Kho hình của Irasutoya có các nhóm từ đời sống thường ngày cho tới y tế, công việc, trường học, giao thông, thiên tai, tiền bạc, công nghệ và xã hội. Website còn có cả những chủ đề liên quan đến Nhật Bản, các mùa trong năm, lễ hội và những dịp đặc biệt.
Điều này tạo ra một lợi thế rất thực tế. Người thiết kế không cần tìm một hình “gần giống” rồi tự chỉnh sửa quá nhiều. Họ có thể tìm được một hình gần sát với tình huống mình muốn mô tả.
Irasutoya và văn hóa giao tiếp bằng hình ảnh của Nhật Bản
Nhìn rộng hơn, Irasutoya có thể được xem như một ví dụ rõ ràng về văn hóa giao tiếp thị giác trong đời sống Nhật Bản.
Nhật Bản vốn có nhiều hình thức truyền đạt thông tin dựa trên biểu tượng và hình ảnh.
Biển báo, ký hiệu nơi công cộng, sơ đồ, biểu tượng giao thông, hướng dẫn sử dụng và các minh họa trong sách giáo khoa đều được thiết kế để truyền tải ý nghĩa nhanh chóng, đôi khi ngay cả khi người xem không đọc toàn bộ văn bản.
Irasutoya không tạo ra toàn bộ văn hóa đó, nhưng nó tương thích rất tốt với cách giao tiếp này.
Một điểm thú vị là kho hình minh họa của Irasutoya không chỉ mô tả các chủ đề tích cực hoặc dễ thương. Website có cả hình liên quan tới bệnh tật, tai nạn, vi phạm, thiên tai, các vấn đề xã hội và những tình huống khó xử trong cuộc sống.
Đây chính là nơi phong cách của Irasutoya trở nên đặc biệt. Một nội dung tương đối nghiêm túc có thể được trình bày bằng hình ảnh nhẹ nhàng mà không nhất thiết biến nội dung thành trò đùa.
Sự cân bằng này phần nào giải thích tại sao hình minh họa Irasutoya có thể xuất hiện trong cả tài liệu dành cho trẻ em lẫn các nội dung công việc.
Từ đời sống hằng ngày đến trường học, doanh nghiệp và xã hội
Một trong những dấu hiệu cho thấy Irasutoya đã trở thành một phần quen thuộc của môi trường truyền thông Nhật Bản là phạm vi người sử dụng rất rộng.
Website có riêng các nhóm hình minh họa dành cho trường học và hoạt động trường học, bao gồm lớp học, lễ nhập học, lễ tốt nghiệp và nhiều bối cảnh học đường khác.
Trong môi trường doanh nghiệp, những nhóm như công ty, nghề nghiệp, kinh doanh, tiền bạc hay máy tính giúp hình minh họa có thể xuất hiện trong tài liệu đào tạo, hướng dẫn nội bộ, thuyết trình hoặc nội dung thông tin.
Với các tổ chức công cộng, phong cách trực quan và ít gây áp lực của Irasutoya cũng có tính ứng dụng cao. Trong thực tế, hình minh họa của Irasutoya đã xuất hiện trong các tài liệu được công khai bởi nhiều tổ chức và cơ quan ở Nhật Bản. Chẳng hạn, tài liệu của Toyota Foundation năm 2026 có sử dụng hình minh họa Irasutoya trong phần trình bày.
Điều này dẫn tới một hiện tượng khá thú vị: hình minh họa vốn là một sản phẩm của một họa sĩ cá nhân nhưng lại có thể trở thành một “ngôn ngữ chung” được nhiều loại tổ chức sử dụng.
Phong cách Irasutoya có gì đặc biệt?
Nhắc đến Irasutoya, người Nhật có thể nhận diện phong cách ngay cả khi không nhìn thấy tên website.
Đặc điểm nổi bật thường nằm ở những đường nét đơn giản, nhân vật được tạo hình dễ nhận biết, biểu cảm rõ ràng và tổng thể tạo cảm giác thân thiện. Nhưng điều quan trọng hơn cả có lẽ không phải một đặc điểm đồ họa riêng lẻ mà là tính nhất quán.
Khi ghép nhiều hình minh họa lại với nhau, chúng vẫn thường tạo thành một hệ thống đồng nhất. Một nhân viên văn phòng đứng cạnh máy tính, một người đang nói chuyện điện thoại, một khách hàng và một chiếc xe có thể xuất hiện trong cùng một tài liệu mà không tạo cảm giác mỗi hình đến từ một thế giới khác nhau.
Tính nhất quán này cực kỳ hữu ích đối với tài liệu thông tin.
Một thương hiệu có thể muốn sử dụng hình minh họa thay cho ảnh chụp bởi ảnh chụp cần lựa chọn người mẫu, bối cảnh, ánh sáng và phong cách. Một doanh nghiệp nhỏ cũng không phải lúc nào có ngân sách thuê họa sĩ thiết kế riêng cho từng tài liệu.
Irasutoya giải quyết bài toán đó bằng một thư viện rất lớn các hình ảnh có cùng ngôn ngữ thị giác.
Irasutoya không chỉ “dễ thương”
Nói Irasutoya là những hình minh họa “dễ thương” không sai, nhưng vẫn chưa đủ để mô tả hiện tượng này.
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của Irasutoya là sự chênh lệch giữa phong cách thể hiện và chủ đề được thể hiện.
Một hình ảnh có thể rất nhẹ nhàng về mặt thị giác nhưng lại mô tả một chủ đề cực kỳ cụ thể hoặc nghiêm túc. Đây cũng là một đặc điểm được nhắc đến trong các thảo luận về Irasutoya ở Nhật Bản: sự kết hợp giữa nét vẽ thân thiện với những chủ đề đời sống, thời sự và đôi khi khá “lạ”.
Thực tế, chính Mifune Takashi từng giải thích rằng ông cố gắng không đưa quá nhiều ý kiến cá nhân vào hình ảnh. Ông hướng tới việc vẽ những gì ông hiểu rằng xã hội có thể cần.
Điều đó giúp hình minh họa giữ được vai trò của một công cụ truyền đạt thay vì trở thành một bài bình luận của tác giả.
Irasutoya và khả năng phản ứng với xã hội
Một khía cạnh rất đáng chú ý khác là khả năng Irasutoya phản ứng với các sự kiện xã hội.
Trong cuộc phỏng vấn với Cơ quan Văn hóa Nhật Bản, Mifune Takashi nhắc đến việc trong thời kỳ COVID-19, ông chủ động tạo ra những hình minh họa mà ông cho rằng có thể hữu ích cho mọi người. Ông cho biết động lực này có liên hệ với suy nghĩ hình thành sau thảm họa năm 2011: nếu một sự kiện nghiêm trọng khác xảy ra, ông muốn mình suy nghĩ trước về việc bản thân có thể làm gì.
Đây là một ví dụ rõ ràng cho thấy hình minh họa không chỉ có chức năng trang trí. Trong những tình huống cần truyền tải thông tin nhanh, hình ảnh có thể hỗ trợ người đọc tiếp cận thông tin theo cách trực quan hơn.
Từ góc độ văn hóa, điều này rất đáng chú ý bởi nó cho thấy một sản phẩm sáng tạo cá nhân có thể tham gia vào đời sống xã hội mà không nhất thiết phải thông qua một tổ chức lớn.
Vì sao Irasutoya miễn phí nhưng không có nghĩa là “không có bản quyền”?
Đây là điểm nhiều người dễ hiểu nhầm nhất khi tìm kiếm hình minh họa Irasutoya.
Irasutoya cho phép sử dụng hình ảnh miễn phí trong phạm vi quy định, nhưng bản quyền không bị từ bỏ. Website chính thức nêu rõ toàn bộ bản quyền đối với tài liệu thuộc về Mifune Takashi. Người dùng được phép chỉnh sửa trong phạm vi điều khoản nhưng việc chỉnh sửa không làm chuyển giao bản quyền.
Đối với mục đích thương mại, website hiện quy định thông thường có thể sử dụng miễn phí tối đa 20 hình minh họa trong một sản phẩm; các hình trùng nhau được tính theo quy định riêng của Irasutoya. Nếu vượt số lượng này, có thể phát sinh phí sử dụng.
Ngoài ra, người dùng không được lấy chính hình minh họa của Irasutoya rồi phân phối lại như một kho tài nguyên riêng hoặc bán hình ảnh như sản phẩm độc lập. Việc sử dụng cũng bị hạn chế trong một số trường hợp như nội dung mang tính công kích, phân biệt đối xử, tình dục, bất hợp pháp hoặc làm tổn hại nghiêm trọng đến hình ảnh của tác phẩm.
Điều này cho thấy từ “free” trong trường hợp Irasutoya nên được hiểu là được phép sử dụng miễn phí theo điều kiện, chứ không phải “public domain” hay “muốn dùng thế nào cũng được”.
Đối với người làm nội dung, doanh nghiệp hoặc người thiết kế ở Việt Nam, việc đọc điều khoản sử dụng trực tiếp từ website chính thức là đặc biệt quan trọng. Chính Irasutoya cũng lưu ý rằng những hình ảnh được tìm thấy trên các website khác không mặc nhiên được xem là tài nguyên được phép sử dụng.
Irasutoya có thể được xem là một biểu tượng văn hóa Internet Nhật Bản không?
Có thể nhìn Irasutoya theo hướng này, nhưng cần phân biệt giữa một biểu tượng văn hóa đại chúng theo nghĩa chính thức và một hiện tượng văn hóa Internet được sử dụng rộng rãi.
Irasutoya không phải là một truyền thống lâu đời của Nhật Bản giống trà đạo hay kabuki. Nó là sản phẩm của thời đại Internet và nền kinh tế nội dung số. Tuy nhiên, chính việc nó xuất hiện trong rất nhiều bối cảnh của đời sống Nhật Bản khiến Irasutoya trở thành một ví dụ đáng chú ý về cách văn hóa kỹ thuật số hòa nhập vào đời sống thường ngày.
Một hình ảnh minh họa có thể bắt đầu từ một website của một họa sĩ cá nhân, sau đó được đưa vào blog, tài liệu trường học, bảng hướng dẫn, bài thuyết trình, nội dung doanh nghiệp và tài liệu của các tổ chức. Qua quá trình đó, hình ảnh trở nên quen thuộc đến mức người xem không còn chỉ nhìn nó như một “hình ảnh trên Internet”, mà nhận diện nó như một phong cách quen thuộc.
Đây cũng là điều khiến Irasutoya thú vị khi nghiên cứu văn hóa Nhật Bản hiện đại. Nó không phải văn hóa theo kiểu lễ nghi hay truyền thống cổ điển, mà là văn hóa được hình thành thông qua thói quen sử dụng và chia sẻ nội dung.
Irasutoya cho thấy điều gì về thẩm mỹ Nhật Bản hiện đại?
Nhìn vào Irasutoya, có thể thấy một xu hướng khá rõ trong thiết kế thông tin Nhật Bản: thân thiện nhưng có mục đích.
Hình ảnh không nhất thiết phải phức tạp để hiệu quả. Nhân vật không cần quá chi tiết để người xem hiểu hành động. Màu sắc không cần quá mạnh để thu hút sự chú ý. Quan trọng hơn là người dùng nhìn vào và nhanh chóng hiểu được điều đang diễn ra.
Đây là lý do Irasutoya có thể đứng giữa hai thế giới. Một mặt, nó mang vẻ đáng yêu rất gần với thị hiếu hình ảnh phổ biến ở Nhật Bản. Mặt khác, nó lại cực kỳ thực dụng và được thiết kế để phục vụ việc truyền đạt thông tin.
Có thể nói, giá trị của Irasutoya không chỉ nằm trong từng bức tranh riêng lẻ mà còn nằm ở việc nó xây dựng được một hệ thống ngôn ngữ hình ảnh thống nhất, đủ mềm mại để phù hợp với đời sống nhưng đủ rõ ràng để phục vụ thông tin.
Kết luận
Irasutoya bắt đầu từ một website hình minh họa miễn phí do họa sĩ Mifune Takashi xây dựng từ năm 2012, nhưng sau hơn một thập kỷ, nó đã trở thành một hiện tượng rất đáng chú ý trong văn hóa thị giác của Nhật Bản. Từ những hình ảnh đầu tiên về các sự kiện truyền thống như Setsubun, kho minh họa dần mở rộng sang hàng chục nghìn chủ đề liên quan đến trường học, doanh nghiệp, y tế, công nghệ, đời sống, xã hội và những tình huống rất cụ thể.
Sự phổ biến của Irasutoya không chỉ đến từ việc “miễn phí”. Điều quan trọng hơn nằm ở sự kết hợp giữa khả năng tiếp cận, phạm vi chủ đề rộng, phong cách nhất quán, hình ảnh thân thiện và khả năng giải thích thông tin bằng trực quan. Chính những đặc điểm đó khiến Irasutoya có thể được sử dụng trong rất nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Nhìn từ góc độ văn hóa Nhật Bản, Irasutoya là một ví dụ thú vị về cách một sản phẩm kỹ thuật số bình thường có thể dần trở thành một phần của đời sống xã hội. Nó cho thấy văn hóa không chỉ được tạo ra bởi những thứ mang tính truyền thống hay những tác phẩm lớn. Đôi khi, văn hóa cũng hình thành từ những thứ xuất hiện hằng ngày đến mức con người không còn chú ý rằng mình đang sử dụng chúng.
Và có lẽ chính sự quen thuộc đó là điều làm nên sức mạnh đặc biệt của Irasutoya: một kho hình minh họa tưởng như đơn giản nhưng lại phản ánh khá rõ cách người Nhật hiện đại nhìn nhận, tổ chức và truyền tải thông tin bằng hình ảnh.
Nguồn: Tổng hợp
.jfif)