Kiểm soát chi tiêu theo cảm xúc: Làm sao để mua sắm tỉnh táo hơn?
Có những khoản mua sắm ban đầu tưởng như rất hợp lý. Một ngày làm việc mệt mỏi, bạn tự thưởng cho mình một món đồ mới. Một tuần căng thẳng, bạn đặt vài món hàng online để cảm thấy thoải mái hơn. Hoặc chỉ đơn giản là nhìn thấy một sản phẩm đang giảm giá và nghĩ rằng “mua lúc này sẽ tiết kiệm hơn”.
Vấn đề thường không nằm ở một lần mua. Điều đáng chú ý là khi những quyết định nhỏ như vậy lặp lại nhiều lần, số tiền chi ra có thể vượt xa kế hoạch ban đầu.
Chi tiêu theo cảm xúc không có nghĩa là mọi khoản mua sắm đều sai. Ai cũng có lúc muốn tự thưởng cho bản thân. Điều quan trọng là nhận ra khi nào mình đang mua vì thực sự cần, khi nào quyết định mua lại xuất phát chủ yếu từ tâm trạng nhất thời. Khi hiểu được điều này, việc kiểm soát chi tiêu sẽ không còn là chuyện ép bản thân “không được mua gì”, mà là học cách đưa ra quyết định tỉnh táo hơn.
Một ly cà phê sau giờ làm, một món đồ giảm giá, một đơn hàng vài trăm nghìn đồng hay một lần đặt đồ ăn vì không muốn nấu. Từng khoản riêng lẻ có thể không tạo cảm giác đáng kể. Nhưng khi cộng lại vào cuối tháng, con số có thể khiến chúng ta bất ngờ.
Chẳng hạn, một người có thói quen mua sắm online vào buổi tối. Mỗi lần chỉ khoảng 200.000–300.000 đồng và thường tự nhủ rằng “món này cũng cần dùng”. Sau vài tuần, trong nhà xuất hiện thêm nhiều món chưa sử dụng đến, trong khi số dư tài khoản lại giảm nhanh hơn dự kiến.
Điểm đáng chú ý ở đây không phải là món đồ nào đó có đáng mua hay không. Vấn đề là quyết định mua được đưa ra trong hoàn cảnh nào.
Nếu một người đã lên kế hoạch mua một đôi giày vì đôi cũ đã hỏng, sau đó tìm được sản phẩm phù hợp với mức giá tốt thì đây đơn giản là một khoản chi tiêu có chủ đích.
Ngược lại, nếu một người vừa trải qua một ngày làm việc không vui, cảm thấy chán nản và quyết định mua một đôi giày dù trong tủ đã có nhiều đôi chưa sử dụng, thì yếu tố cảm xúc có thể đang tác động đáng kể đến quyết định đó.
Hai giao dịch có thể có cùng giá trị nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.
Khi mua sắm trở thành cách giải tỏa cảm xúc
Mua sắm đôi khi mang lại cảm giác dễ chịu trong thời gian ngắn. Việc tìm kiếm sản phẩm, xem hình ảnh, so sánh giá rồi chờ đơn hàng có thể tạo cảm giác hào hứng và giúp chúng ta tạm quên đi những chuyện không vui.
Điều này giải thích tại sao một người có thể không có ý định mua gì trước khi mở ứng dụng mua sắm nhưng chỉ vài phút sau lại hoàn tất một đơn hàng.
Cảm giác thoải mái sau khi mua có thể khiến hành vi này được lặp lại. Khi căng thẳng, chúng ta lại tìm đến mua sắm. Khi buồn chán, chúng ta lại đặt hàng. Khi muốn tự thưởng, chúng ta tiếp tục chi tiền.
Nếu không nhận ra vòng lặp này, việc kiểm soát chi tiêu sẽ trở nên khó khăn hơn vì chúng ta không chỉ đang quản lý tiền mà còn đang dùng tiền để xử lý cảm xúc.
Điều này thường không xảy ra vì một khoản chi quá lớn mà bởi rất nhiều quyết định nhỏ được đưa ra mà không được cân nhắc kỹ.
Một phần nguyên nhân đến từ cách chúng ta đánh giá lợi ích trước mắt. Khi tâm trạng không tốt, cảm giác vui vẻ khi mua một món đồ có thể trở nên quan trọng hơn việc giữ lại số tiền đó cho một mục tiêu dài hạn.
Ví dụ, bạn đang tiết kiệm để mua một chiếc máy tính mới. Tuy nhiên, sau một ngày làm việc căng thẳng, bạn nhìn thấy một chiếc tai nghe đang giảm giá và quyết định mua. Số tiền bỏ ra không quá lớn nên bạn nghĩ rằng nó sẽ không ảnh hưởng nhiều đến kế hoạch.
Nhưng vài ngày sau lại có một chương trình khác. Rồi một món đồ khác được giảm giá. Cuối cùng, khoản tiền dành cho chiếc máy tính bị chia nhỏ bởi rất nhiều giao dịch mà ban đầu đều có vẻ “không đáng bao nhiêu”.
Đây là lý do kiểm soát chi tiêu theo cảm xúc không chỉ là vấn đề của những người mua sắm quá nhiều. Ngay cả một người có thu nhập ổn định và biết lập ngân sách vẫn có thể gặp tình trạng này nếu không nhận ra những quyết định mua sắm nhỏ đang xuất phát từ cảm xúc.
Cảm giác “mình xứng đáng” cũng có thể trở thành cái bẫy
Sau một thời gian làm việc vất vả, tự thưởng cho bản thân là điều hoàn toàn bình thường.
Tuy nhiên, nếu câu nói “mình xứng đáng” trở thành lý do được sử dụng cho gần như mọi lần mua sắm thì rất khó kiểm soát.
Bạn hoàn thành một dự án nên mua một món đồ. Bạn làm việc cả tuần nên đi ăn một bữa đắt tiền. Bạn cảm thấy mệt nên đặt hàng online. Bạn buồn vì một chuyện nào đó nên mua một món quà cho chính mình.
Không có khoản nào nhất thiết sai. Nhưng nếu mọi trạng thái cảm xúc đều dẫn đến một khoản chi thì vấn đề nằm ở cách chúng ta liên kết cảm xúc với phần thưởng vật chất.
Tự thưởng không nhất thiết phải luôn đi kèm với việc tiêu tiền. Một buổi nghỉ ngơi, một chuyến đi ngắn, một buổi tập thể thao, đọc sách hoặc dành thời gian cho người thân cũng có thể trở thành phần thưởng.
Khi có nhiều cách để chăm sóc bản thân, chúng ta sẽ bớt phụ thuộc vào mua sắm để cảm thấy dễ chịu hơn.
Một câu hỏi khá đơn giản có thể tạo ra sự khác biệt:
“Nếu hôm nay tâm trạng của mình hoàn toàn bình thường, mình có mua món này không?”
Nếu câu trả lời là có, khả năng cao đây là một nhu cầu đã được cân nhắc từ trước.
Nếu câu trả lời là “không biết”, “chắc là không” hoặc “mình chỉ thấy thích lúc này”, bạn có thể tạm dừng trước khi thanh toán.
Một dấu hiệu khác là cảm giác hối tiếc xuất hiện rất nhanh sau khi mua. Có người vừa đặt hàng xong đã bắt đầu nghĩ rằng mình không thực sự cần nó. Có người nhận hàng rồi để nguyên trong hộp vì không biết sẽ sử dụng vào lúc nào.
Khi tình trạng này xảy ra thường xuyên, thay vì chỉ tự trách mình thiếu kỷ luật, hãy thử nhìn lại hoàn cảnh trước mỗi lần mua.
Bạn thường mua vào lúc nào? Buổi tối? Sau giờ làm? Sau khi tranh luận với ai đó? Khi cảm thấy buồn chán? Hay khi nhìn thấy chương trình khuyến mãi?
Việc ghi lại những khoản mua ngoài kế hoạch trong một khoảng thời gian có thể giúp nhận ra quy luật mà trước đó mình không để ý.
Chẳng hạn, sau một tháng, bạn nhận thấy phần lớn đơn hàng phát sinh sau 21 giờ. Điều đó không có nghĩa buổi tối khiến bạn tiêu tiền, nhưng nó cho thấy đây có thể là khoảng thời gian bạn dễ mua sắm thiếu cân nhắc hơn.
Khi đã nhận ra thời điểm dễ mất kiểm soát, bạn có thể chủ động tạo khoảng cách giữa cảm xúc và hành động mua hàng.
Ví dụ, một người quyết định từ tháng sau sẽ không mua bất kỳ món đồ nào không cần thiết. Trong vài tuần đầu, họ kiểm soát rất tốt. Nhưng sau một thời gian, cảm giác bị hạn chế quá mức khiến họ mua sắm nhiều hơn trong một lần.
Cách tiếp cận bền vững hơn là cho phép bản thân có một khoản chi tiêu linh hoạt, nhưng khoản này cần nằm trong giới hạn mà mình đã xác định trước.
Ví dụ, thay vì nghĩ “tháng này mình tuyệt đối không được mua gì”, có thể xác định một khoản riêng dành cho những nhu cầu cá nhân không thiết yếu.
Khi đã có giới hạn, bạn vẫn có thể mua một món đồ mình thích mà không cảm thấy quá tội lỗi. Điều quan trọng là khoản mua đó không ảnh hưởng đến tiền dành cho những nhu cầu thiết yếu hoặc mục tiêu tài chính quan trọng hơn.
Cách này cũng giúp thay đổi suy nghĩ về tiết kiệm.
Tiết kiệm không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ tất cả những thứ mình thích. Mục tiêu thực tế hơn là biết mình có bao nhiêu tiền để sử dụng và lựa chọn cách sử dụng số tiền đó một cách có chủ đích.
Tạo một khoảng dừng trước khi thanh toán
Một trong những kỹ năng đơn giản nhưng hữu ích là tạo ra khoảng thời gian giữa lúc muốn mua và lúc thực sự thanh toán.
Với những món đồ nhỏ, có thể áp dụng nguyên tắc chờ vài giờ. Với những món có giá trị lớn hơn, có thể chờ một ngày hoặc lâu hơn.
Trong khoảng thời gian đó, hãy tự hỏi:
Một món đồ khiến bạn rất thích lúc 10 giờ tối có thể không còn hấp dẫn như vậy vào sáng hôm sau. Khoảng dừng này không nhằm ngăn bạn mua mọi thứ, mà giúp bạn đưa quyết định trở lại trạng thái bình tĩnh hơn.
Nếu mỗi ngày điện thoại liên tục xuất hiện thông báo giảm giá, email khuyến mãi và quảng cáo về những sản phẩm mình từng xem, việc không mua sẽ khó hơn nhiều.
Vì vậy, thay đổi môi trường mua sắm có thể hiệu quả hơn việc liên tục nhắc bản thân phải “kiên nhẫn”.
Bạn có thể tắt những thông báo không cần thiết, bỏ theo dõi các tài khoản thường xuyên khiến mình muốn mua hàng hoặc hạn chế lưu thông tin thanh toán ở quá nhiều nền tảng.
Mục đích không phải là tránh hoàn toàn việc mua sắm online. Đó là tạo thêm một bước nhỏ trước khi thanh toán.
Khi phải nhập lại thông tin hoặc suy nghĩ thêm một lần, bạn có cơ hội nhận ra rằng mình thực sự cần sản phẩm hay chỉ đang bị cuốn theo cảm xúc.
Một cách khác là không đưa việc mua sắm trở thành hoạt động giải trí mặc định.
Nếu mỗi khi rảnh bạn lại mở ứng dụng thương mại điện tử để xem sản phẩm, việc nhìn thấy những món đồ mới sẽ liên tục tạo ra nhu cầu mới.
Thay đổi thói quen này có thể bắt đầu rất đơn giản. Khi cảm thấy buồn chán, thay vì mở ứng dụng mua sắm, hãy chuyển sang một hoạt động khác mà bạn thực sự yêu thích.
Sau một thời gian, bạn có thể nhận thấy mình ít phát sinh những khoản mua không nằm trong kế hoạch hơn.
Điều quan trọng hơn là xây dựng một mối quan hệ lành mạnh với tiền.
Nếu mỗi lần tiêu tiền đều khiến bạn cảm thấy tội lỗi, việc quản lý tài chính sẽ trở thành một áp lực. Nhưng nếu cứ mua bất cứ thứ gì mình thích mà không quan tâm đến hậu quả, bạn cũng khó xây dựng được sự ổn định lâu dài.
Một cách cân bằng hơn là xem tiền như một công cụ để phục vụ những điều quan trọng với mình.
Nếu bạn muốn có một khoản dự phòng, tiền cần được dành cho khoản dự phòng đó. Nếu bạn muốn học thêm một kỹ năng, một phần ngân sách có thể dành cho việc học. Nếu bạn muốn đi du lịch vào cuối năm, kế hoạch tiết kiệm cũng cần được ưu tiên.
Khi đã xác định được những mục tiêu này, mỗi quyết định mua sắm sẽ trở nên rõ ràng hơn.
Một món đồ 300.000 đồng không còn đơn giản là “chỉ 300.000 đồng”. Bạn có thể nhìn nó trong mối quan hệ với những mục tiêu khác: khoản tiền này có đáng để đánh đổi một phần khoản tiết kiệm cho chuyến đi, khóa học hay quỹ dự phòng hay không?
Đây chính là lúc chi tiêu có chủ đích thay thế cho chi tiêu theo cảm xúc.
Bạn không nhất thiết phải luôn chọn phương án tiết kiệm nhất. Bạn chỉ cần biết mình đang lựa chọn điều gì và chấp nhận đánh đổi điều gì.
Đừng biến việc kiểm soát chi tiêu thành một cuộc chiến với bản thân
Sẽ có những lúc bạn vẫn mua một món đồ không thực sự cần. Điều đó không có nghĩa mọi nỗ lực quản lý tài chính đã thất bại.
Thay vì tự trách, hãy xem đó là một dữ liệu để hiểu thêm về thói quen của mình.
Nếu một lần mua sắm xảy ra sau một ngày làm việc quá căng thẳng, có thể vấn đề không chỉ nằm ở việc bạn thiếu kỷ luật. Có thể bạn đang cần một cách khác để nghỉ ngơi và giải tỏa áp lực.
Nếu bạn thường mua hàng khi cảm thấy nhàm chán, hãy tìm một hoạt động thay thế. Nếu bạn thường bị hấp dẫn bởi khuyến mãi, hãy tạo khoảng chờ trước khi thanh toán. Nếu bạn thường không biết tiền đi đâu, hãy bắt đầu ghi lại những khoản chi ngoài kế hoạch.
Những thay đổi nhỏ như vậy thường thực tế hơn việc đặt ra một bộ quy tắc quá nghiêm khắc rồi nhanh chóng từ bỏ.
Một món đồ được mua vì thực sự cần sẽ khác với một món đồ được mua chỉ để giải tỏa tâm trạng. Một khoản chi nằm trong ngân sách sẽ khác với khoản chi khiến bạn phải cắt giảm những mục tiêu quan trọng hơn.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Món này có đáng tiền không?”, hãy thử hỏi thêm: “Tại sao mình muốn mua nó ngay lúc này?”
Đôi khi, câu trả lời không nằm ở sản phẩm mà nằm ở cảm xúc phía sau quyết định mua hàng. Khi hiểu được điều đó, bạn sẽ có nhiều cơ hội kiểm soát tiền bạc tốt hơn mà không cần biến cuộc sống thành một chuỗi những lần tự cấm đoán.
Cuối cùng, mục tiêu của việc quản lý chi tiêu không phải là tiêu ít nhất có thể, mà là sử dụng tiền theo cách phù hợp với nhu cầu, khả năng và những điều thực sự quan trọng với mình.
Vấn đề thường không nằm ở một lần mua. Điều đáng chú ý là khi những quyết định nhỏ như vậy lặp lại nhiều lần, số tiền chi ra có thể vượt xa kế hoạch ban đầu.
Chi tiêu theo cảm xúc không có nghĩa là mọi khoản mua sắm đều sai. Ai cũng có lúc muốn tự thưởng cho bản thân. Điều quan trọng là nhận ra khi nào mình đang mua vì thực sự cần, khi nào quyết định mua lại xuất phát chủ yếu từ tâm trạng nhất thời. Khi hiểu được điều này, việc kiểm soát chi tiêu sẽ không còn là chuyện ép bản thân “không được mua gì”, mà là học cách đưa ra quyết định tỉnh táo hơn.
1. Chi tiêu theo cảm xúc bắt đầu từ những quyết định rất nhỏ
Một trong những lý do khiến chi tiêu theo cảm xúc khó nhận biết là mỗi lần mua thường không quá lớn.Một ly cà phê sau giờ làm, một món đồ giảm giá, một đơn hàng vài trăm nghìn đồng hay một lần đặt đồ ăn vì không muốn nấu. Từng khoản riêng lẻ có thể không tạo cảm giác đáng kể. Nhưng khi cộng lại vào cuối tháng, con số có thể khiến chúng ta bất ngờ.
Chẳng hạn, một người có thói quen mua sắm online vào buổi tối. Mỗi lần chỉ khoảng 200.000–300.000 đồng và thường tự nhủ rằng “món này cũng cần dùng”. Sau vài tuần, trong nhà xuất hiện thêm nhiều món chưa sử dụng đến, trong khi số dư tài khoản lại giảm nhanh hơn dự kiến.
Điểm đáng chú ý ở đây không phải là món đồ nào đó có đáng mua hay không. Vấn đề là quyết định mua được đưa ra trong hoàn cảnh nào.
Nếu một người đã lên kế hoạch mua một đôi giày vì đôi cũ đã hỏng, sau đó tìm được sản phẩm phù hợp với mức giá tốt thì đây đơn giản là một khoản chi tiêu có chủ đích.
Ngược lại, nếu một người vừa trải qua một ngày làm việc không vui, cảm thấy chán nản và quyết định mua một đôi giày dù trong tủ đã có nhiều đôi chưa sử dụng, thì yếu tố cảm xúc có thể đang tác động đáng kể đến quyết định đó.
Hai giao dịch có thể có cùng giá trị nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.
Khi mua sắm trở thành cách giải tỏa cảm xúc
Mua sắm đôi khi mang lại cảm giác dễ chịu trong thời gian ngắn. Việc tìm kiếm sản phẩm, xem hình ảnh, so sánh giá rồi chờ đơn hàng có thể tạo cảm giác hào hứng và giúp chúng ta tạm quên đi những chuyện không vui.
Điều này giải thích tại sao một người có thể không có ý định mua gì trước khi mở ứng dụng mua sắm nhưng chỉ vài phút sau lại hoàn tất một đơn hàng.
Cảm giác thoải mái sau khi mua có thể khiến hành vi này được lặp lại. Khi căng thẳng, chúng ta lại tìm đến mua sắm. Khi buồn chán, chúng ta lại đặt hàng. Khi muốn tự thưởng, chúng ta tiếp tục chi tiền.
Nếu không nhận ra vòng lặp này, việc kiểm soát chi tiêu sẽ trở nên khó khăn hơn vì chúng ta không chỉ đang quản lý tiền mà còn đang dùng tiền để xử lý cảm xúc.
2. Vì sao biết mình đang chi quá nhiều nhưng vẫn khó dừng lại?
Nhiều người từng trải qua tình huống cuối tháng nhìn lại tài khoản và tự hỏi: “Tháng này mình đã tiêu tiền vào đâu?”Điều này thường không xảy ra vì một khoản chi quá lớn mà bởi rất nhiều quyết định nhỏ được đưa ra mà không được cân nhắc kỹ.
Một phần nguyên nhân đến từ cách chúng ta đánh giá lợi ích trước mắt. Khi tâm trạng không tốt, cảm giác vui vẻ khi mua một món đồ có thể trở nên quan trọng hơn việc giữ lại số tiền đó cho một mục tiêu dài hạn.
Ví dụ, bạn đang tiết kiệm để mua một chiếc máy tính mới. Tuy nhiên, sau một ngày làm việc căng thẳng, bạn nhìn thấy một chiếc tai nghe đang giảm giá và quyết định mua. Số tiền bỏ ra không quá lớn nên bạn nghĩ rằng nó sẽ không ảnh hưởng nhiều đến kế hoạch.
Nhưng vài ngày sau lại có một chương trình khác. Rồi một món đồ khác được giảm giá. Cuối cùng, khoản tiền dành cho chiếc máy tính bị chia nhỏ bởi rất nhiều giao dịch mà ban đầu đều có vẻ “không đáng bao nhiêu”.
Đây là lý do kiểm soát chi tiêu theo cảm xúc không chỉ là vấn đề của những người mua sắm quá nhiều. Ngay cả một người có thu nhập ổn định và biết lập ngân sách vẫn có thể gặp tình trạng này nếu không nhận ra những quyết định mua sắm nhỏ đang xuất phát từ cảm xúc.
Cảm giác “mình xứng đáng” cũng có thể trở thành cái bẫy
Sau một thời gian làm việc vất vả, tự thưởng cho bản thân là điều hoàn toàn bình thường.
Tuy nhiên, nếu câu nói “mình xứng đáng” trở thành lý do được sử dụng cho gần như mọi lần mua sắm thì rất khó kiểm soát.
Bạn hoàn thành một dự án nên mua một món đồ. Bạn làm việc cả tuần nên đi ăn một bữa đắt tiền. Bạn cảm thấy mệt nên đặt hàng online. Bạn buồn vì một chuyện nào đó nên mua một món quà cho chính mình.
Không có khoản nào nhất thiết sai. Nhưng nếu mọi trạng thái cảm xúc đều dẫn đến một khoản chi thì vấn đề nằm ở cách chúng ta liên kết cảm xúc với phần thưởng vật chất.
Tự thưởng không nhất thiết phải luôn đi kèm với việc tiêu tiền. Một buổi nghỉ ngơi, một chuyến đi ngắn, một buổi tập thể thao, đọc sách hoặc dành thời gian cho người thân cũng có thể trở thành phần thưởng.
Khi có nhiều cách để chăm sóc bản thân, chúng ta sẽ bớt phụ thuộc vào mua sắm để cảm thấy dễ chịu hơn.
3. Nhận biết thời điểm mình đang mua hàng vì cảm xúc
Muốn kiểm soát chi tiêu, bước đầu tiên không phải là lập một bảng ngân sách thật chi tiết mà là quan sát chính mình trước khi mua.Một câu hỏi khá đơn giản có thể tạo ra sự khác biệt:
“Nếu hôm nay tâm trạng của mình hoàn toàn bình thường, mình có mua món này không?”
Nếu câu trả lời là có, khả năng cao đây là một nhu cầu đã được cân nhắc từ trước.
Nếu câu trả lời là “không biết”, “chắc là không” hoặc “mình chỉ thấy thích lúc này”, bạn có thể tạm dừng trước khi thanh toán.
Một dấu hiệu khác là cảm giác hối tiếc xuất hiện rất nhanh sau khi mua. Có người vừa đặt hàng xong đã bắt đầu nghĩ rằng mình không thực sự cần nó. Có người nhận hàng rồi để nguyên trong hộp vì không biết sẽ sử dụng vào lúc nào.
Khi tình trạng này xảy ra thường xuyên, thay vì chỉ tự trách mình thiếu kỷ luật, hãy thử nhìn lại hoàn cảnh trước mỗi lần mua.
Bạn thường mua vào lúc nào? Buổi tối? Sau giờ làm? Sau khi tranh luận với ai đó? Khi cảm thấy buồn chán? Hay khi nhìn thấy chương trình khuyến mãi?
Việc ghi lại những khoản mua ngoài kế hoạch trong một khoảng thời gian có thể giúp nhận ra quy luật mà trước đó mình không để ý.
Chẳng hạn, sau một tháng, bạn nhận thấy phần lớn đơn hàng phát sinh sau 21 giờ. Điều đó không có nghĩa buổi tối khiến bạn tiêu tiền, nhưng nó cho thấy đây có thể là khoảng thời gian bạn dễ mua sắm thiếu cân nhắc hơn.
Khi đã nhận ra thời điểm dễ mất kiểm soát, bạn có thể chủ động tạo khoảng cách giữa cảm xúc và hành động mua hàng.
4. Kiểm soát chi tiêu không có nghĩa là cấm bản thân mua sắm
Một sai lầm khá phổ biến khi bắt đầu quản lý tài chính cá nhân là đặt ra quá nhiều quy tắc nghiêm khắc.Ví dụ, một người quyết định từ tháng sau sẽ không mua bất kỳ món đồ nào không cần thiết. Trong vài tuần đầu, họ kiểm soát rất tốt. Nhưng sau một thời gian, cảm giác bị hạn chế quá mức khiến họ mua sắm nhiều hơn trong một lần.
Cách tiếp cận bền vững hơn là cho phép bản thân có một khoản chi tiêu linh hoạt, nhưng khoản này cần nằm trong giới hạn mà mình đã xác định trước.
Ví dụ, thay vì nghĩ “tháng này mình tuyệt đối không được mua gì”, có thể xác định một khoản riêng dành cho những nhu cầu cá nhân không thiết yếu.
Khi đã có giới hạn, bạn vẫn có thể mua một món đồ mình thích mà không cảm thấy quá tội lỗi. Điều quan trọng là khoản mua đó không ảnh hưởng đến tiền dành cho những nhu cầu thiết yếu hoặc mục tiêu tài chính quan trọng hơn.
Cách này cũng giúp thay đổi suy nghĩ về tiết kiệm.
Tiết kiệm không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ tất cả những thứ mình thích. Mục tiêu thực tế hơn là biết mình có bao nhiêu tiền để sử dụng và lựa chọn cách sử dụng số tiền đó một cách có chủ đích.
Tạo một khoảng dừng trước khi thanh toán
Một trong những kỹ năng đơn giản nhưng hữu ích là tạo ra khoảng thời gian giữa lúc muốn mua và lúc thực sự thanh toán.
Với những món đồ nhỏ, có thể áp dụng nguyên tắc chờ vài giờ. Với những món có giá trị lớn hơn, có thể chờ một ngày hoặc lâu hơn.
Trong khoảng thời gian đó, hãy tự hỏi:
- Mình có thực sự cần món này không?
- Mình đã dự định mua nó trước khi nhìn thấy quảng cáo chưa?
- Nếu sản phẩm không giảm giá, mình có vẫn muốn mua không?
- Mình sẽ sử dụng nó bao nhiêu lần?
- Khoản tiền này có ảnh hưởng đến kế hoạch tài chính hiện tại không?
Một món đồ khiến bạn rất thích lúc 10 giờ tối có thể không còn hấp dẫn như vậy vào sáng hôm sau. Khoảng dừng này không nhằm ngăn bạn mua mọi thứ, mà giúp bạn đưa quyết định trở lại trạng thái bình tĩnh hơn.
5. Thay đổi môi trường để giảm những quyết định mua sắm bốc đồng
Không phải lúc nào chúng ta cũng cần dựa vào ý chí để kiểm soát chi tiêu.Nếu mỗi ngày điện thoại liên tục xuất hiện thông báo giảm giá, email khuyến mãi và quảng cáo về những sản phẩm mình từng xem, việc không mua sẽ khó hơn nhiều.
Vì vậy, thay đổi môi trường mua sắm có thể hiệu quả hơn việc liên tục nhắc bản thân phải “kiên nhẫn”.
Bạn có thể tắt những thông báo không cần thiết, bỏ theo dõi các tài khoản thường xuyên khiến mình muốn mua hàng hoặc hạn chế lưu thông tin thanh toán ở quá nhiều nền tảng.
Mục đích không phải là tránh hoàn toàn việc mua sắm online. Đó là tạo thêm một bước nhỏ trước khi thanh toán.
Khi phải nhập lại thông tin hoặc suy nghĩ thêm một lần, bạn có cơ hội nhận ra rằng mình thực sự cần sản phẩm hay chỉ đang bị cuốn theo cảm xúc.
Một cách khác là không đưa việc mua sắm trở thành hoạt động giải trí mặc định.
Nếu mỗi khi rảnh bạn lại mở ứng dụng thương mại điện tử để xem sản phẩm, việc nhìn thấy những món đồ mới sẽ liên tục tạo ra nhu cầu mới.
Thay đổi thói quen này có thể bắt đầu rất đơn giản. Khi cảm thấy buồn chán, thay vì mở ứng dụng mua sắm, hãy chuyển sang một hoạt động khác mà bạn thực sự yêu thích.
Sau một thời gian, bạn có thể nhận thấy mình ít phát sinh những khoản mua không nằm trong kế hoạch hơn.
6. Từ kiểm soát từng khoản chi đến thay đổi cách nhìn về tiền
Kiểm soát chi tiêu theo cảm xúc cuối cùng không chỉ là chuyện giảm số lần mua hàng.Điều quan trọng hơn là xây dựng một mối quan hệ lành mạnh với tiền.
Nếu mỗi lần tiêu tiền đều khiến bạn cảm thấy tội lỗi, việc quản lý tài chính sẽ trở thành một áp lực. Nhưng nếu cứ mua bất cứ thứ gì mình thích mà không quan tâm đến hậu quả, bạn cũng khó xây dựng được sự ổn định lâu dài.
Một cách cân bằng hơn là xem tiền như một công cụ để phục vụ những điều quan trọng với mình.
Nếu bạn muốn có một khoản dự phòng, tiền cần được dành cho khoản dự phòng đó. Nếu bạn muốn học thêm một kỹ năng, một phần ngân sách có thể dành cho việc học. Nếu bạn muốn đi du lịch vào cuối năm, kế hoạch tiết kiệm cũng cần được ưu tiên.
Khi đã xác định được những mục tiêu này, mỗi quyết định mua sắm sẽ trở nên rõ ràng hơn.
Một món đồ 300.000 đồng không còn đơn giản là “chỉ 300.000 đồng”. Bạn có thể nhìn nó trong mối quan hệ với những mục tiêu khác: khoản tiền này có đáng để đánh đổi một phần khoản tiết kiệm cho chuyến đi, khóa học hay quỹ dự phòng hay không?
Đây chính là lúc chi tiêu có chủ đích thay thế cho chi tiêu theo cảm xúc.
Bạn không nhất thiết phải luôn chọn phương án tiết kiệm nhất. Bạn chỉ cần biết mình đang lựa chọn điều gì và chấp nhận đánh đổi điều gì.
Đừng biến việc kiểm soát chi tiêu thành một cuộc chiến với bản thân
Sẽ có những lúc bạn vẫn mua một món đồ không thực sự cần. Điều đó không có nghĩa mọi nỗ lực quản lý tài chính đã thất bại.
Thay vì tự trách, hãy xem đó là một dữ liệu để hiểu thêm về thói quen của mình.
Nếu một lần mua sắm xảy ra sau một ngày làm việc quá căng thẳng, có thể vấn đề không chỉ nằm ở việc bạn thiếu kỷ luật. Có thể bạn đang cần một cách khác để nghỉ ngơi và giải tỏa áp lực.
Nếu bạn thường mua hàng khi cảm thấy nhàm chán, hãy tìm một hoạt động thay thế. Nếu bạn thường bị hấp dẫn bởi khuyến mãi, hãy tạo khoảng chờ trước khi thanh toán. Nếu bạn thường không biết tiền đi đâu, hãy bắt đầu ghi lại những khoản chi ngoài kế hoạch.
Những thay đổi nhỏ như vậy thường thực tế hơn việc đặt ra một bộ quy tắc quá nghiêm khắc rồi nhanh chóng từ bỏ.
Kết luận
Kiểm soát chi tiêu theo cảm xúc không có nghĩa là biến mình thành một người không bao giờ mua sắm tùy hứng. Điều quan trọng là nhận ra thời điểm cảm xúc đang ảnh hưởng đến quyết định tài chính và tạo ra một khoảng dừng trước khi hành động.Một món đồ được mua vì thực sự cần sẽ khác với một món đồ được mua chỉ để giải tỏa tâm trạng. Một khoản chi nằm trong ngân sách sẽ khác với khoản chi khiến bạn phải cắt giảm những mục tiêu quan trọng hơn.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Món này có đáng tiền không?”, hãy thử hỏi thêm: “Tại sao mình muốn mua nó ngay lúc này?”
Đôi khi, câu trả lời không nằm ở sản phẩm mà nằm ở cảm xúc phía sau quyết định mua hàng. Khi hiểu được điều đó, bạn sẽ có nhiều cơ hội kiểm soát tiền bạc tốt hơn mà không cần biến cuộc sống thành một chuỗi những lần tự cấm đoán.
Cuối cùng, mục tiêu của việc quản lý chi tiêu không phải là tiêu ít nhất có thể, mà là sử dụng tiền theo cách phù hợp với nhu cầu, khả năng và những điều thực sự quan trọng với mình.
Nguồn: Tổng hợp
