Minh bạch hóa thị trường tài sản số – Giảm rủi ro pháp lý
1. Bối cảnh: Khi tài sản số bước vào giai đoạn “thử nghiệm”
2. Khung pháp lý hiện hành và khoảng trống minh bạch
2.1 Khung pháp lý mới
2.2 Những khoảng trống trong minh bạch pháp lý
- Về định giá và kiểm toán tài sản số:
- Hiện chưa có văn bản dưới luật quy định phương pháp định giá, kiểm toán hay xác thực giá trị tài sản số.
- Theo thông lệ quốc tế, giá trị tài sản số được xác định dựa trên nguồn phát hành, thuật toán, cơ chế giao dịch và giá thị trường. Tuy nhiên, Việt Nam chưa có chuẩn mực cụ thể, khiến hoạt động định giá, công bố hoặc chứng nhận tài sản số (đặc biệt là NFT, token tiện ích, token đầu tư) vẫn mang tính tự phát.
- Điều này làm hạn chế khả năng kiểm soát của cơ quan quản lý, tạo nguy cơ gian lận, thao túng giá và phát hành tài sản “ảo” không có giá trị thực.
- Về quyền sở hữu và nghĩa vụ thuế:
- Luật mới chỉ công nhận “tài sản số là tài sản theo Bộ luật Dân sự”, nhưng chưa làm rõ các quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt trong môi trường số. Điều này dẫn đến khó khăn khi xác định chủ sở hữu thật sự trong các giao dịch xuyên biên giới, đặc biệt khi tài sản được phát hành hoặc lưu trữ tại nước ngoài.
- Luật hiện hành chưa xác lập tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa "tài sản số" và "dữ liệu thông thường", dẫn tới rủi ro trong bảo hộ quyền sở hữu và xử lý tranh chấp.
- Ngoài ra, nghĩa vụ thuế đối với tài sản số — như thuế thu nhập cá nhân khi chuyển nhượng token — vẫn chưa có hướng dẫn thống nhất. Nhiều hoạt động đầu tư tài sản số xuyên biên giới hiện vẫn trong “vùng xám” pháp lý.
- Về giám sát và cấp phép hoạt động: Khoản 3 Điều 47 Luật giao Chính phủ quy định chi tiết về cấp phép, giám sát và quản lý kinh doanh tài sản số, nhưng đến nay chưa có nghị định hoặc thông tư hướng dẫn về:
- Điều kiện thành lập sàn giao dịch tài sản số,
- Quy trình phát hành token hoặc tài sản mã hóa,
- Cơ chế phòng chống rửa tiền, gian lận và bảo đảm an toàn thông tin.
2.3. Những chủ thể cần được minh bạch hóa
Minh bạch trong thị trường tài sản số không chỉ đặt ra đối với cơ quan quản lý nhà nước mà còn liên quan trực tiếp đến nhiều chủ thể tham gia thị trường. Mỗi chủ thể đều có vai trò và trách nhiệm khác nhau trong việc cung cấp, kiểm chứng và sử dụng thông tin.
Đặc biệt, đối với các dự án blockchain hoặc token có khả năng thu hút nguồn vốn lớn từ cộng đồng, việc công bố thông tin minh bạch sẽ giúp nhà đầu tư đánh giá được bản chất của dự án thay vì chỉ dựa vào quảng cáo hoặc biến động giá trên thị trường.
Việc minh bạch cũng giúp hạn chế các hành vi như thao túng thị trường, giao dịch nội gián hoặc sử dụng tài sản của khách hàng không đúng mục đích.
Đối với các giao dịch tài sản số, việc lưu giữ hồ sơ giao dịch, chứng từ chuyển tiền, thông tin về giá mua – giá bán và nguồn gốc tài sản sẽ ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt trong trường hợp phát sinh nghĩa vụ thuế hoặc tranh chấp.
3. Minh bạch – chìa khóa giảm rủi ro pháp lý và đầu tư
3.1. Minh bạch thông tin cần được thực hiện ngay từ giai đoạn phát hành
Một trong những thời điểm quan trọng nhất để bảo đảm minh bạch là ngay từ khi tài sản số được đưa ra thị trường.
Đối với các dự án phát hành token hoặc tài sản mã hóa, nhà đầu tư cần có khả năng tiếp cận những thông tin cơ bản như: ai là chủ thể phát hành, tài sản có mục đích sử dụng gì, quyền của người sở hữu là gì, tổng cung được xác định như thế nào và cơ chế phân phối ra sao.
Bên cạnh đó, các dự án cũng cần công khai những rủi ro có thể phát sinh, chẳng hạn như rủi ro công nghệ, rủi ro thanh khoản, rủi ro biến động giá, rủi ro từ việc thay đổi thuật toán hoặc rủi ro pháp lý tại các quốc gia khác nhau.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các tài sản số có giá trị chủ yếu dựa trên kỳ vọng của thị trường. Khi thông tin không đầy đủ, nhà đầu tư rất dễ đánh giá sai giá trị thực tế của tài sản và đưa ra quyết định dựa trên những thông tin chưa được kiểm chứng.
Về lâu dài, một cơ chế công bố thông tin rõ ràng cũng giúp phân biệt các dự án có hoạt động thực chất với những dự án được thành lập chỉ nhằm mục đích huy động vốn hoặc đầu cơ ngắn hạn.
3.2. Công nghệ blockchain có thể hỗ trợ tăng cường tính minh bạch
Một điểm đáng chú ý là chính công nghệ blockchain – nền tảng đứng sau nhiều loại tài sản số – có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho việc minh bạch hóa thị trường.
Về nguyên tắc, dữ liệu giao dịch được ghi nhận trên blockchain có khả năng truy xuất và kiểm tra theo cơ chế của từng mạng lưới. Điều này tạo điều kiện để theo dõi lịch sử giao dịch, xác minh quyền sở hữu hoặc kiểm tra dòng dịch chuyển của tài sản trong phạm vi dữ liệu có thể truy cập.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tính minh bạch của dữ liệu trên blockchain và tính minh bạch của toàn bộ hoạt động kinh doanh. Việc một giao dịch được ghi nhận công khai trên blockchain không đồng nghĩa với việc danh tính của chủ thể, nguồn gốc tài sản hoặc mục đích giao dịch luôn được xác định đầy đủ.
Do đó, công nghệ chỉ là một công cụ hỗ trợ. Để xây dựng thị trường minh bạch, cần kết hợp giữa giải pháp công nghệ với cơ chế pháp lý, quy trình xác minh danh tính, quản trị rủi ro, kiểm soát giao dịch và nghĩa vụ báo cáo.
3.3. Minh bạch cũng là cơ sở để doanh nghiệp chủ động quản trị rủi ro
Đối với doanh nghiệp, việc thị trường tài sản số được minh bạch hóa không chỉ mang lại lợi ích cho cơ quan quản lý và nhà đầu tư mà còn tạo ra môi trường kinh doanh ổn định hơn.
Khi quy định về phát hành, giao dịch, lưu ký, thuế và báo cáo được xác định rõ ràng, doanh nghiệp có thể chủ động xây dựng quy trình nội bộ, xác định trách nhiệm của từng bộ phận và đánh giá rủi ro trước khi tham gia vào các hoạt động liên quan đến tài sản số.
Đặc biệt, doanh nghiệp có giao dịch xuyên biên giới cần quan tâm đến sự khác biệt giữa quy định của Việt Nam và quy định tại quốc gia nơi đối tác hoặc nền tảng giao dịch hoạt động. Một giao dịch được phép tại một quốc gia chưa chắc đã được xử lý theo cách tương tự tại Việt Nam.
Vì vậy, thay vì chờ đến khi có tranh chấp hoặc phát sinh nghĩa vụ thuế mới kiểm tra tính pháp lý của giao dịch, doanh nghiệp nên xây dựng cơ chế legal compliance ngay từ đầu. Việc lưu trữ chứng từ, xác định nguồn gốc tài sản, kiểm soát quyền truy cập ví điện tử và phân định trách nhiệm trong nội bộ doanh nghiệp sẽ trở thành những nội dung ngày càng quan trọng.
3.4. Xu hướng hoàn thiện khung pháp lý trong thời gian tới
Trong thời gian tới, cùng với sự phát triển của thị trường, các quy định hướng dẫn liên quan đến tài sản số dự kiến sẽ ngày càng được hoàn thiện theo hướng cụ thể hóa các nguyên tắc đã được đặt ra trong Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025.
Các vấn đề như điều kiện cung cấp dịch vụ tài sản số, cơ chế giám sát giao dịch, bảo vệ tài sản của khách hàng, phòng chống rửa tiền, quản lý rủi ro công nghệ và nghĩa vụ cung cấp thông tin có thể sẽ trở thành những nội dung trọng tâm.
Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, điều này đồng nghĩa với việc không nên chỉ quan tâm đến khả năng sinh lời của tài sản số mà cần đồng thời đánh giá tính pháp lý và mức độ tuân thủ của hoạt động liên quan.
Một thị trường tài sản số phát triển bền vững không nhất thiết phải là thị trường không có rủi ro. Quan trọng hơn, đó phải là thị trường mà rủi ro được nhận diện, thông tin được công khai ở mức phù hợp và các chủ thể có cơ chế pháp lý để xử lý khi vấn đề phát sinh.
Kết luận
Nguồn: https://nhandan.vn/tien-gan-hon-toi-thi-truong-tai-san-so-minh-bach-post921915.html
