Kiểm toán doanh thu thương mại điện tử: Những rủi ro phổ biến doanh nghiệp hay bỏ sót

Doanh thu thương mại điện tử (TMĐT) đang trở thành nguồn thu chính của nhiều doanh nghiệp, đặc biệt trong các lĩnh vực bán lẻ, dịch vụ số, nền tảng trung gian. Tuy nhiên, khác với mô hình bán hàng truyền thống, doanh thu TMĐT tiềm ẩn nhiều rủi ro về ghi nhận, kiểm soát và đối chiếu dữ liệu. Trên thực tế, không ít doanh nghiệp dù không cố tình sai phạm vẫn bị điều chỉnh doanh thu khi kiểm toán do hiểu chưa đúng bản chất giao dịch TMĐT. Bài viết này phân tích các rủi ro kiểm toán doanh thu TMĐT phổ biến nhất mà doanh nghiệp thường bỏ sót.

1. Ghi nhận sai thời điểm doanh thu

Một sai sót rất phổ biến là ghi nhận doanh thu theo thời điểm nhận tiền, thay vì thời điểm hoàn thành nghĩa vụ cung cấp hàng hóa/dịch vụ.

Trong TMĐT, dòng tiền thường đi qua:

• Cổng thanh toán

• Ví điện tử

• Sàn trung gian

→ Tiền có thể về trước khi giao hàng, hoặc bị giữ lại đến khi hết thời gian đổi trả.
Nếu doanh nghiệp ghi nhận doanh thu ngay khi tiền vào tài khoản trung gian, kiểm toán sẽ xem xét rủi ro ghi nhận doanh thu sớm, đặc biệt với các giao dịch cuối kỳ.

2. Không tách bạch doanh thu gộp và doanh thu thuần

Với doanh nghiệp bán hàng qua sàn TMĐT, một vấn đề lớn là xác định vai trò của doanh nghiệp:

• Là bên bán hàng chính (principal)

• Hay chỉ là bên trung gian (agent)

Nhiều doanh nghiệp ghi nhận toàn bộ giá trị đơn hàng là doanh thu, trong khi thực chất chỉ được hưởng hoa hồng hoặc phí dịch vụ.
Đây là rủi ro trọng yếu trong kiểm toán vì có thể làm phóng đại doanh thu, sai lệch chỉ tiêu tài chính và nghĩa vụ thuế.

3. Doanh thu không đối soát đầy đủ với dữ liệu nền tảng

Doanh thu TMĐT thường phát sinh từ nhiều nguồn:

• Website bán hàng

• Ứng dụng

• Sàn TMĐT

• Đối tác liên kết (affiliate)

Tuy nhiên, doanh nghiệp chỉ ghi nhận theo:

• Báo cáo nội bộ

• Sao kê ngân hàng

Trong khi kiểm toán sẽ yêu cầu:

• Đối soát dữ liệu hệ thống bán hàng

• Log giao dịch

• Báo cáo từ sàn/cổng thanh toán

Sự không khớp dữ liệu giữa các hệ thống là dấu hiệu rủi ro cao, dễ dẫn đến điều chỉnh doanh thu.

4. Bỏ sót doanh thu từ các khoản thu phụ

Ngoài giá bán chính, TMĐT còn phát sinh nhiều khoản thu khác:

• Phí vận chuyển do khách trả

• Phí xử lý đơn hàng

• Phí dịch vụ cộng thêm

• Doanh thu quảng cáo trên nền tảng

Nhiều doanh nghiệp chỉ ghi nhận doanh thu bán hàng, bỏ sót các khoản thu phụ này hoặc hạch toán nhầm vào khoản phải thu – phải trả, dẫn đến doanh thu chưa phản ánh đầy đủ bản chất giao dịch.

5. Xử lý chưa đúng doanh thu bị hủy, hoàn, đổi trả

TMĐT có tỷ lệ hủy/hoàn hàng cao hơn bán truyền thống.
Rủi ro phát sinh khi:

• Không theo dõi riêng doanh thu hoàn trả

• Ghi giảm doanh thu chậm kỳ

• Không có chính sách kế toán rõ ràng cho hàng đổi trả

Kiểm toán thường tập trung kiểm tra các giao dịch sau ngày kết thúc kỳ kế toán để đánh giá liệu doanh thu kỳ trước có bị ghi nhận sai do hoàn hàng hay không.

6. Thiếu bằng chứng kiểm toán phù hợp

Doanh thu TMĐT phụ thuộc nhiều vào dữ liệu điện tử:

• Đơn hàng online

• Xác nhận giao hàng

• Biên bản đối soát điện tử

Nếu doanh nghiệp:

• Không lưu trữ dữ liệu đầy đủ

• Không kiểm soát quyền truy cập hệ thống

• Không có quy trình phê duyệt giao dịch điện tử

→ Kiểm toán sẽ đánh giá rủi ro kiểm soát cao, kéo theo mở rộng thủ tục kiểm toán và khả năng điều chỉnh số liệu.

Kết luận: Doanh thu thương mại điện tử không chỉ là “bán được bao nhiêu” mà còn là ghi nhận đúng bản chất giao dịch, đúng thời điểm và đúng vai trò của doanh nghiệp. Trong bối cảnh dữ liệu số ngày càng được sử dụng nhiều trong kiểm toán và quản lý thuế, các rủi ro doanh thu TMĐT nếu không được nhận diện sớm có thể dẫn đến điều chỉnh báo cáo tài chính hoặc tranh chấp sau kiểm toán. Việc hiểu rõ các rủi ro này là nền tảng để doanh nghiệp xây dựng hệ thống ghi nhận doanh thu phù hợp và minh bạch hơn.