VSA 240 – Trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận trong kiểm toán báo cáo tài chính

Nặc danh

7 thg 1, 2026

Khi một vụ gian lận báo cáo tài chính bị phát hiện, câu hỏi thường được đặt ra đầu tiên là: “Kiểm toán viên ở đâu?”. Trong thực tế, không ít người cho rằng kiểm toán có trách nhiệm phát hiện mọi gian lận. Tuy nhiên, Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 240 (VSA 240) lại đưa ra một cách tiếp cận thận trọng và thực tế hơn về trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận. Việc hiểu đúng VSA 240 là điều cần thiết để tránh những kỳ vọng sai lệch và đánh giá đúng vai trò của kiểm toán trong hệ thống báo cáo tài chính.

I. Gian lận theo VSA 240 được hiểu như thế nào?

Theo VSA 240, gian lận là hành vi cố ý của một hoặc nhiều cá nhân trong ban quản lý, những người có trách nhiệm quản trị, nhân viên hoặc bên thứ ba nhằm đạt được lợi ích không chính đáng hoặc bất hợp pháp. Gian lận trong báo cáo tài chính thường biểu hiện dưới hai hình thức chính: gian lận trong lập báo cáo tài chính (như thao túng doanh thu, chi phí, ước tính kế toán) và biển thủ tài sản. Điểm cốt lõi của gian lận là tính cố ý, điều này khiến gian lận khó bị phát hiện hơn so với sai sót thông thường.

II. Trách nhiệm của kiểm toán viên theo VSA 240

VSA 240 quy định kiểm toán viên có trách nhiệm đạt được sự đảm bảo hợp lý rằng báo cáo tài chính không còn sai sót trọng yếu do gian lận hoặc do sai sót. Tuy nhiên, chuẩn mực cũng nhấn mạnh rằng kiểm toán viên không chịu trách nhiệm phát hiện mọi gian lận. Do những hạn chế vốn có của kiểm toán, đặc biệt là khả năng gian lận có thể liên quan đến sự thông đồng hoặc vượt quyền kiểm soát nội bộ của ban quản lý, luôn tồn tại rủi ro rằng một số gian lận trọng yếu không bị phát hiện, ngay cả khi cuộc kiểm toán được thực hiện đúng chuẩn mực.

III. Trách nhiệm của ban quản lý và bộ phận kế toán

Một nội dung quan trọng của VSA 240 nhưng thường bị xem nhẹ là trách nhiệm của ban quản lý và những người chịu trách nhiệm quản trị trong việc ngăn ngừa và phát hiện gian lận. Kiểm toán không thay thế cho hệ thống kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp. Nếu ban quản lý không thiết lập môi trường kiểm soát phù hợp, áp lực gian lận gia tăng và vai trò của kiểm toán trở nên hạn chế. Đối với bộ phận kế toán, việc tuân thủ nguyên tắc nghề nghiệp, duy trì tính hoài nghi và phản ánh trung thực bản chất giao dịch là tuyến phòng thủ đầu tiên trước gian lận báo cáo tài chính.

IV. Gian lận liên quan đến ghi nhận doanh thu

Một điểm nhấn quan trọng khác của VSA 240 là rủi ro gian lận phát sinh từ việc ban quản lý vượt quyền kiểm soát nội bộ (management override). Ngay cả khi doanh nghiệp có hệ thống kiểm soát nội bộ được thiết kế tốt, ban quản lý vẫn có khả năng can thiệp vào số liệu kế toán thông qua các bút toán điều chỉnh, ước tính kế toán hoặc giao dịch không thông thường. Do đó, kiểm toán viên phải thiết kế các thủ tục kiểm toán nhằm phát hiện rủi ro này, chẳng hạn như kiểm tra bút toán điều chỉnh cuối kỳ hoặc đánh giá các ước tính kế toán mang tính chủ quan cao.

V. Override kiểm soát nội bộ

VI. Vì sao kiểm toán không đảm bảo phát hiện gian lận

VSA 240 thẳng thắn thừa nhận các hạn chế vốn có của kiểm toán. Gian lận thường được che giấu tinh vi, có thể liên quan đến thông đồng giữa nhiều cá nhân hoặc việc làm giả tài liệu. Kiểm toán viên chủ yếu dựa trên phương pháp chọn mẫu và xét đoán nghề nghiệp, do đó không thể kiểm tra toàn bộ các giao dịch. Chính vì vậy, việc không phát hiện gian lận không đồng nghĩa với việc kiểm toán viên không tuân thủ chuẩn mực, nếu cuộc kiểm toán đã được thực hiện phù hợp với VSA.

VII. Ý nghĩa của VSA 240 đối với doanh nghiệp

Đối với doanh nghiệp, VSA 240 là lời nhắc nhở rằng kiểm toán không phải là “lá chắn tuyệt đối” trước gian lận. Việc xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả, môi trường đạo đức nghề nghiệp lành mạnh và cơ chế giám sát phù hợp mới là yếu tố quyết định trong phòng ngừa gian lận. Doanh nghiệp cần nhìn nhận kiểm toán như một bên độc lập hỗ trợ tăng độ tin cậy của báo cáo tài chính, chứ không phải là bên chịu trách nhiệm thay cho ban quản lý.

VIII. Kết luận

VSA 240 đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ trách nhiệm của kiểm toán viên liên quan đến gian lận, đồng thời đặt gian lận vào đúng bối cảnh của hệ thống báo cáo tài chính và kiểm soát nội bộ. Hiểu đúng chuẩn mực này giúp doanh nghiệp, kế toán và kiểm toán viên thu hẹp khoảng cách kỳ vọng, nâng cao chất lượng báo cáo tài chính và góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bền vững hơn.