Phân biệt "tội trốn thuế" và "tội vi phạm quy định kế toán"

HCM NHUNG ACC

22 thg 2, 2026

Trong hoạt động sản xuất kinh doanh, không ít cá nhân và doanh nghiệp vô tình hoặc cố ý vi phạm các quy định về thuế và kế toán. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa “tội trốn thuế” và “tội vi phạm quy định về kế toán”, dẫn đến đánh giá sai mức độ rủi ro pháp lý cũng như trách nhiệm phải chịu. Việc phân biệt rõ hai hành vi này không chỉ giúp người nộp thuế tuân thủ đúng pháp luật mà còn là cơ sở quan trọng để phòng ngừa sai phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong quá trình kinh doanh.

1. Về chủ thể

Trốn thuế: chủ thể là bất kỳ cá nhân nào, không phân biệt chức vụ, quyền hạn.
Vi phạm quy định về kế toán: chỉ áp dụng với người có chức vụ, quyền hạn, tức là những người được giao thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành công vụ hoặc nghiệp vụ kế toán, có thể hưởng lương hoặc không, được bổ nhiệm, bầu cử hay ký hợp đồng lao động.

2. Về hành vi cấu thành tội phạm

Luật Quản lý thuế 2025 (Luật số 108/2025/QH15) được Quốc hội Việt Nam thông qua nhằm hoàn thiện khung pháp lý trong công tác thu thuế và xử lý vi phạm thuế. Một trong những điểm đáng chú ý là việc quy định rõ 10 hành vi bị coi là trốn thuế, chủ động hơn trong việc xác định hành vi sai phạm, hỗ trợ hoạt động thanh tra – kiểm tra thuế.

a) Trốn thuế: 10 nhóm hành vi mà cơ quan thuế coi là trốn thuế, theo khoản 4 Điều 45 Luật Quản lý thuế 2025 , tập trung vào các hành động che giấu, gian lận để không thực hiện nghĩa vụ thuế như:

Không nộp hồ sơ đăng ký/khai thuế

Không nộp hồ sơ đăng ký thuế; không nộp hồ sơ khai thuế; hoặc nộp chậm quá 90 ngày kể từ ngày hết hạn khiến thiếu số tiền thuế phải nộp.

Không ghi chép đầy đủ doanh thu

Không ghi chép, phản ánh đầy đủ các khoản doanh thu liên quan đến xác định số thuế phải nộp trên sổ kế toán.

Không lập hóa đơn hoặc kê khai thiếu

Không lập hóa đơn, không kê khai thuế khi bán hàng hóa – dịch vụ, hoặc ghi giá thấp hơn thực tế nhằm giảm số thuế phải nộp.

Sử dụng hóa đơn/chứng từ không hợp pháp

Dùng hóa đơn, chứng từ giả, không hợp pháp để giảm nghĩa vụ thuế, tăng số thuế được hoàn hay giảm.

Dùng chứng từ sai bản chất giao dịch

Sử dụng chứng từ, giấy tờ không đúng với bản chất giao dịch thực tế nhằm che giấu giao dịch chịu thuế.

Khai sai hàng hóa XNK và không khắc phục

Khai sai tên hàng, số lượng, trị giá hàng hóa xuất – nhập khẩu để giảm thuế, nhưng không tự khắc phục sau khi phát hiện.

Cố ý không kê khai hoặc kê khai sai thuế XNK

Cố tình không kê khai hoặc khai sai thuế xuất nhập khẩu nhằm giảm số thuế phải nộp.

Cấu kết nhập khẩu hàng hóa để trốn thuế

Các hành vi phối hợp, cấu kết với bên liên quan để đưa hàng vào – ra nhằm né nghĩa vụ thuế.

Sử dụng hàng miễn thuế sai mục đích

Dùng hàng hóa được miễn thuế, không chịu thuế vào mục đích không đúng quy định, trái với chính sách miễn thuế.

Vẫn kinh doanh khi đã tạm ngừng

Tiếp tục hoạt động kinh doanh, bán hàng, cung cấp dịch vụ trong thời gian tạm ngừng nhưng không thông báo với cơ quan thuế.

=> Mục đích chung của các hành vi này là để trốn tránh nghĩa vụ nộp thuế, và số tiền thuế bị trốn chính là căn cứ quan trọng để định tội và định khung hình phạt.

b) Vi phạm quy định về kế toán:

Có phạm vi hẹp hơn, chỉ gồm 05 nhóm hành vi chính, chủ yếu liên quan đến sai phạm trong quản lý sổ sách, tài liệu kế toán như:

Giả mạo, tẩy xóa, khai man tài liệu kế toán;
Dụ dỗ hoặc ép buộc người khác cung cấp số liệu sai sự thật;
Để ngoài sổ kế toán các tài sản có liên quan;
Cố tình hủy, làm hỏng tài liệu kế toán trước thời hạn lưu trữ;
Lập 02 hệ thống sổ sách để giấu tài sản, nguồn vốn của đơn vị.

=> Điểm khác biệt cốt lõi là yếu tố thiệt hại (ví dụ như thiệt hại về tài sản, hậu quả nghiêm trọng cho doanh nghiệp hoặc Nhà nước) mới là căn cứ định tội, chứ không phải số tiền thuế bị thất thoát như trong tội "Trốn thuế".

3. Về hậu quả

Trốn thuế: Bắt buộc phải có yếu tố số thuế đã trốn (đáng lẽ phải nộp nhưng không nộp)
Vi phạm quy định về kế toán: Không đặt ra vấn đề trốn bao nhiêu tiền thuế mà chỉ đặt ra đã gây thiệt hại bao nhiêu tiền.

4. Về hình phạt

Trốn thuế:

Theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 được sửa đổi bổ sung bởi khoản 47 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 thì hình phạt chính có thể là phạt tiền hoặc phạt tù tối đa đến 7 năm tù đối với cá nhân;
Phạt tiền đến 10 tỷ đồng đối với tổ chức, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ vĩnh viễn.

Vi phạm quy định về kế toán:

Theo Điều 221 Bộ luật Hình sự 2015 được bổ sung bởi điểm k khoản 1 Điều 2 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 và có một số thuật ngữ bị bãi bỏ bởi điểm đ khoản 3 Điều 2 Luật Sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 , hình phạt chính của tội vi phạm quy định về kế toán là cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù tối đa đến 20 năm

Tóm lại, tội trốn thuế và tội vi phạm quy định về kế toán là hai hành vi vi phạm pháp luật khác nhau về bản chất, mục đích và hậu quả pháp lý. Việc phân biệt rõ ràng không chỉ giúp cá nhân, doanh nghiệp nhận diện đúng rủi ro mà còn chủ động xây dựng hệ thống kế toán - thuế minh bạch, tuân thủ quy định. Trong bối cảnh cơ quan quản lý ngày càng siết chặt công tác thanh tra, kiểm tra, việc hiểu đúng và làm đúng ngay từ đầu chính là giải pháp hiệu quả nhất để hạn chế tranh chấp, tránh các chế tài nghiêm khắc và bảo đảm hoạt động kinh doanh bền vững.

5. Lời khuyên để “tránh rủi ro thuế”

Chủ động:

Rà soát lại hoạt động kinh doanh, ghi chép đầy đủ sổ sách kế toán;
Lập hóa đơn – chứng từ theo đúng quy định;
Nộp hồ sơ khai thuế đúng hạn;
Liên hệ cơ quan thuế khi cần trợ giúp để tránh sai sót không đáng có.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian để đọc bài viết này. Hy vọng bạn đã có được những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin cũng như cơ hội việc làm tại AGS nhé.