Sự khác nhau giữa báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán hải quan trong doanh nghiệp chế xuất

HCM Giao ACC

27 thg 2, 2026

Trong doanh nghiệp chế xuất, báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán hải quan là hai hệ thống báo cáo bắt buộc nhưng thường dễ bị nhầm lẫn trong quá trình quản lý và đối chiếu số liệu. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp chỉ tập trung vào báo cáo tài chính phục vụ quyết toán thuế mà chưa đánh giá đúng vai trò của báo cáo quyết toán hải quan trong quản lý nguyên vật liệu nhập khẩu, dẫn đến chênh lệch tồn kho và khó giải trình khi kiểm tra sau thông quan hoặc thanh tra thuế.

1. Mục đích và bản chất của từng loại báo cáo

Báo cáo tài chính được lập nhằm phản ánh tổng thể tình hình tài sản, nguồn vốn, kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh và dòng tiền của doanh nghiệp trong một kỳ kế toán. Đây là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp thực hiện quản trị nội bộ, quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp, đồng thời cung cấp thông tin cho ngân hàng, nhà đầu tư và kiểm toán.
Trong khi đó, báo cáo quyết toán hải quan mang bản chất là báo cáo quản lý chuyên ngành, tập trung theo dõi việc nhập, xuất và tồn nguyên vật liệu, linh kiện, hàng hóa nhập khẩu thuộc đối tượng giám sát của cơ quan hải quan. Mục tiêu chính của báo cáo này là kiểm soát việc sử dụng hàng hóa nhập khẩu được miễn thuế hoặc không chịu thuế, đảm bảo hàng hóa được sử dụng đúng mục đích sản xuất xuất khẩu.

2. Căn cứ pháp lý và hệ thống quy định áp dụng

Báo cáo tài chính được lập trên cơ sở Luật Kế toán, các Chuẩn mực kế toán Việt Nam và chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành. Việc ghi nhận và trình bày số liệu phải tuân thủ các nguyên tắc kế toán cơ bản như cơ sở dồn tích, phù hợp và nhất quán.
Ngược lại, báo cáo quyết toán hải quan được lập căn cứ vào Luật Hải quan và các nghị định, thông tư hướng dẫn liên quan đến quản lý nguyên liệu, vật tư nhập khẩu và sản phẩm xuất khẩu. Hệ thống quy định này tập trung vào việc kiểm soát luồng hàng hóa vật chất và nghĩa vụ thuế phát sinh trong hoạt động xuất nhập khẩu.

3. Phạm vi phản ánh và đối tượng theo dõi

Báo cáo tài chính phản ánh toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp trong kỳ kế toán, bao gồm hoạt động sản xuất, thương mại, dịch vụ, hoạt động tài chính và các giao dịch khác. Tất cả tài sản, nợ phải trả, doanh thu và chi phí đều được tổng hợp và trình bày trên hệ thống báo cáo tài chính.
Trong khi đó, báo cáo quyết toán hải quan chỉ tập trung vào nguyên vật liệu, linh kiện và hàng hóa nhập khẩu chịu sự quản lý của cơ quan hải quan, cùng với sản phẩm được hình thành từ các yếu tố này. Các khoản chi phí quản lý, chi phí bán hàng hay doanh thu dịch vụ không phải là nội dung trọng tâm của báo cáo quyết toán hải quan.

4. Phương pháp ghi nhận và đơn vị đo lường

Số liệu trên báo cáo tài chính được ghi nhận chủ yếu theo giá trị tiền tệ. Trong quá trình lập báo cáo, doanh nghiệp thực hiện các bút toán phân bổ chi phí, khấu hao tài sản cố định, ghi nhận chênh lệch tỷ giá và điều chỉnh cuối kỳ để phản ánh trung thực tình hình tài chính.
Ngược lại, báo cáo quyết toán hải quan chủ yếu theo dõi số lượng thực tế nhập, xuất và tồn của hàng hóa, gắn với định mức sản xuất và tỷ lệ hao hụt cho phép. Sự khác biệt về phương pháp ghi nhận và đơn vị đo lường này là nguyên nhân phổ biến dẫn đến chênh lệch giữa số liệu kế toán và số liệu hải quan.

5. Yêu cầu đối chiếu và mối liên hệ giữa hai loại báo cáo

Mặc dù khác nhau về mục tiêu và cách tiếp cận, báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán hải quan có mối liên hệ chặt chẽ về mặt số liệu. Tồn kho nguyên vật liệu và thành phẩm phản ánh trên sổ kế toán cần có khả năng đối chiếu và giải trình được với số liệu quyết toán hải quan.
Trong thực tế kiểm tra sau thông quan, cơ quan hải quan thường sử dụng báo cáo tài chính như một nguồn dữ liệu tham chiếu để đánh giá tính hợp lý của báo cáo quyết toán. Do đó, doanh nghiệp chế xuất cần tổ chức hệ thống kế toán, kho và sản xuất đồng bộ, đảm bảo số liệu nhất quán và có đầy đủ hồ sơ giải trình khi cần thiết.

6. Kết luận

Báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán hải quan là hai hệ thống báo cáo khác nhau về mục tiêu, căn cứ pháp lý và phương pháp ghi nhận, nhưng có mối liên hệ chặt chẽ trong doanh nghiệp chế xuất. Việc hiểu rõ sự khác nhau giữa hai loại báo cáo này giúp kế toán chủ động tổ chức sổ sách phù hợp, đảm bảo khả năng đối chiếu số liệu và giải trình với cơ quan thuế, cơ quan hải quan. Đây là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp hạn chế rủi ro pháp lý, tránh truy thu thuế và nâng cao tính minh bạch trong công tác kế toán