Thủ tục phân tích: Khi số liệu hợp lý lại là rủi ro

HCM TU ADI

22 thg 2, 2026

Trong kiểm toán báo cáo tài chính, thủ tục phân tích thường được xem là một công cụ hỗ trợ, giúp kiểm toán viên nhận diện các biến động bất thường trong số liệu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không phải lúc nào rủi ro cũng nằm ở những con số “lệch chuẩn”. VSA 520 đặt ra một góc nhìn quan trọng: chính những số liệu có vẻ hợp lý, ổn định hoặc phù hợp với kỳ vọng đôi khi lại che giấu các sai sót trọng yếu. Việc hiểu và áp dụng đúng thủ tục phân tích theo VSA 520 là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng kiểm toán.

1. VSA 520 quy định gì về thủ tục phân tích?

Theo VSA 520, thủ tục phân tích là việc đánh giá thông tin tài chính thông qua phân tích các mối quan hệ hợp lý giữa dữ liệu tài chính và phi tài chính. Chuẩn mực yêu cầu kiểm toán viên sử dụng thủ tục phân tích ở các giai đoạn khác nhau của cuộc kiểm toán, bao gồm lập kế hoạch, thực hiện và soát xét tổng thể. Thủ tục phân tích không chỉ nhằm phát hiện các biến động bất thường mà còn giúp kiểm toán viên củng cố hoặc thách thức các kỳ vọng ban đầu về số liệu trên báo cáo tài chính.

2. Thủ tục phân tích trong giai đoạn lập kế hoạch

Trong giai đoạn lập kế hoạch, thủ tục phân tích giúp kiểm toán viên hiểu xu hướng hoạt động của đơn vị và xác định các khu vực có khả năng tiềm ẩn rủi ro sai sót trọng yếu. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc so sánh số liệu giữa các kỳ mà không xem xét bối cảnh kinh doanh, kiểm toán viên có thể bỏ sót những rủi ro quan trọng. Những số liệu tăng trưởng “đều đẹp” hoặc duy trì ổn định bất thường đôi khi lại là dấu hiệu của việc điều chỉnh số liệu nhằm đạt mục tiêu tài chính.

3. Khi số liệu “hợp lý” trở thành dấu hiệu cảnh báo

VSA 520 nhấn mạnh rằng kiểm toán viên phải duy trì tính hoài nghi nghề nghiệp khi thực hiện thủ tục phân tích. Số liệu phù hợp với kỳ vọng không đồng nghĩa với việc không có rủi ro. Ví dụ, doanh thu tăng đều qua các năm trong khi điều kiện thị trường không thuận lợi, hoặc tỷ suất lợi nhuận duy trì ổn định bất chấp biến động chi phí đầu vào, đều là những tình huống cần được phân tích sâu hơn. Rủi ro trong những trường hợp này nằm ở khả năng số liệu đã được điều chỉnh để “trông có vẻ hợp lý”.

4. Thủ tục phân tích như một thủ tục kiểm toán cơ bản

Ngoài vai trò hỗ trợ lập kế hoạch, VSA 520 cho phép sử dụng thủ tục phân tích như một thủ tục kiểm toán cơ bản khi điều kiện cho phép. Trong trường hợp này, kiểm toán viên phải thiết lập kỳ vọng chính xác, xác định ngưỡng chấp nhận và điều tra đầy đủ các chênh lệch vượt ngưỡng. Nếu kiểm toán viên không thu thập được bằng chứng thuyết phục để giải thích các chênh lệch, họ phải mở rộng phạm vi kiểm tra chi tiết thay vì chỉ chấp nhận lời giải trình từ ban quản lý.

5. Phân tích dữ liệu tài chính và phi tài chính

Một điểm quan trọng của VSA 520 là việc kết hợp dữ liệu tài chính với thông tin phi tài chính trong thủ tục phân tích. Các chỉ tiêu như sản lượng, số lượng nhân sự, diện tích nhà xưởng hoặc số lượng đơn hàng có thể cung cấp góc nhìn sâu hơn về tính hợp lý của số liệu tài chính. Sự không nhất quán giữa dữ liệu tài chính và phi tài chính thường là dấu hiệu sớm của sai sót hoặc gian lận tiềm ẩn.

6. Giới hạn của thủ tục phân tích và thủ tục phân tích trong giai đoạn soát xét tổng thể

Mặc dù là công cụ hữu ích, thủ tục phân tích theo VSA 520 cũng có những giới hạn nhất định. Thủ tục này phụ thuộc nhiều vào chất lượng dữ liệu đầu vào và xét đoán nghề nghiệp của kiểm toán viên. Nếu dữ liệu sử dụng để phân tích không đáng tin cậy hoặc kỳ vọng được thiết lập không hợp lý, kết quả phân tích có thể gây hiểu lầm. Do đó, kiểm toán viên không nên sử dụng thủ tục phân tích một cách máy móc hoặc thay thế hoàn toàn các thủ tục kiểm tra chi tiết trong các khu vực có rủi ro cao.

Ở giai đoạn cuối của cuộc kiểm toán, VSA 520 yêu cầu kiểm toán viên thực hiện thủ tục phân tích soát xét tổng thể nhằm đánh giá xem báo cáo tài chính có phù hợp với hiểu biết chung về đơn vị hay không. Thủ tục này giúp kiểm toán viên đánh giá tính nhất quán của các kết luận kiểm toán trước khi hình thành ý kiến kiểm toán. Những mối quan hệ tài chính bất hợp lý phát hiện ở giai đoạn này có thể chỉ ra các rủi ro chưa được xử lý đầy đủ.

7. Kết Luận

VSA 520 cho thấy thủ tục phân tích không chỉ là việc tìm kiếm những con số bất thường, mà còn là quá trình đánh giá tính hợp lý của các mối quan hệ tài chính trong bối cảnh hoạt động thực tế của doanh nghiệp. Việc hiểu rằng “số liệu hợp lý” cũng có thể là rủi ro giúp kiểm toán viên nâng cao tính hoài nghi nghề nghiệp, sử dụng thủ tục phân tích một cách hiệu quả và góp phần nâng cao chất lượng kiểm toán báo cáo tài chính.