AI có thay thế người lao động theo pháp luật Việt Nam?

- Nhập liệu, xử lý dữ liệu;
- Chăm sóc khách hàng cơ bản;
- Content marketing đơn giản;
- Thiết kế cơ bản;
- Dịch thuật thông thường;
- Tuyển dụng sơ bộ;
- Kiểm tra hồ sơ pháp lý tiêu chuẩn.

Nhiều doanh nghiệp hiện đã sử dụng chatbot AI để trả lời khách hàng hoặc sử dụng công cụ tự động để viết nội dung marketing. Trong lĩnh vực pháp lý, AI cũng đang hỗ trợ rà soát hợp đồng, nghiên cứu văn bản pháp luật và tổng hợp dữ liệu.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa AI có thể thay thế hoàn toàn người lao động. Những công việc đòi hỏi tư duy chiến lược, khả năng sáng tạo, giao tiếp xã hội, đàm phán hoặc ra quyết định phức tạp vẫn phụ thuộc lớn vào con người. Trên thực tế, AI hiện chủ yếu đóng vai trò “công cụ hỗ trợ” giúp tăng năng suất lao động hơn là thay thế toàn bộ nhân sự.

2. Doanh nghiệp có được dùng AI để đánh giá nhân sự không?

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu ứng dụng AI vào hoạt động quản trị nhân sự nhằm tối ưu chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả quản lý lao động. Thay vì chỉ sử dụng công nghệ cho các công việc hành chính đơn giản, nhiều hệ thống AI hiện đã có khả năng phân tích hiệu suất làm việc của nhân sự thông qua dữ liệu KPI, tiến độ công việc, thời gian phản hồi, tần suất tương tác hoặc mức độ hoàn thành nhiệm vụ. Một số doanh nghiệp còn sử dụng AI để theo dõi hành vi làm việc, đánh giá mức độ phù hợp của ứng viên trong quá trình tuyển dụng hoặc dự đoán nguy cơ nghỉ việc của nhân sự.

Trong hoạt động tuyển dụng, AI có thể tự động sàng lọc CV, phân tích từ khóa, đánh giá mức độ phù hợp với vị trí tuyển dụng và rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ. Trong khi đó, ở giai đoạn quản lý nội bộ, các hệ thống AI có thể hỗ trợ đánh giá hiệu suất theo thời gian thực, giúp doanh nghiệp nhanh chóng phát hiện vấn đề về năng suất lao động hoặc quản lý nhân sự.

Tuy nhiên, việc sử dụng AI trong quản trị lao động cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý và đạo đức. Các thuật toán AI hoạt động dựa trên dữ liệu đầu vào, do đó nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc mang tính thiên lệch thì kết quả đánh giá cũng có thể không khách quan. Ngoài ra, việc doanh nghiệp thu thập và phân tích dữ liệu nhân sự như hành vi làm việc, email nội bộ, lịch sử truy cập hoặc dữ liệu chấm công cũng làm phát sinh các vấn đề liên quan đến quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Vì vậy, dù AI có thể hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản trị, việc áp dụng công nghệ này vẫn cần đi kèm cơ chế kiểm soát phù hợp nhằm bảo đảm tính minh bạch và quyền lợi của người lao động.

Về mặt pháp lý, pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định riêng điều chỉnh việc sử dụng AI trong quản trị lao động. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc chung của pháp luật lao động và pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể hoàn toàn phụ thuộc vào AI để đưa ra các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động mà thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp. Nếu hệ thống AI đưa ra đánh giá sai lệch, thiên vị hoặc xâm phạm quyền riêng tư của người lao động thì doanh nghiệp vẫn có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý.

Ngoài ra, việc thu thập dữ liệu nhân sự để phục vụ hệ thống AI cũng cần lưu ý đến quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP. Các thông tin như hiệu suất làm việc, hành vi sử dụng thiết bị, email nội bộ hoặc dữ liệu chấm công đều có thể được xem là dữ liệu cá nhân nếu gắn với một cá nhân cụ thể.

3. Sa thải người lao động vì AI có hợp pháp không?

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp có xu hướng cắt giảm nhân sự khi áp dụng công nghệ mới nhằm tối ưu chi phí vận hành. Tuy nhiên, doanh nghiệp không thể đơn giản lấy lý do “AI thay thế” để chấm dứt hợp đồng lao động một cách tùy ý.

Theo Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ được đơn phương chấm dứt hợp đồng trong những trường hợp luật cho phép. Nếu việc ứng dụng AI dẫn đến thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc ảnh hưởng đến việc làm của người lao động, doanh nghiệp có thể phải thực hiện quy trình về thay đổi cơ cấu, công nghệ theo quy định pháp luật.

Điều này thường bao gồm:

- Xây dựng phương án sử dụng lao động;
- Trao đổi với tổ chức đại diện người lao động;
- Thông báo cho cơ quan có thẩm quyền;
- Chi trả trợ cấp mất việc nếu đủ điều kiện.

Nếu doanh nghiệp cắt giảm lao động trái quy định, người lao động có quyền yêu cầu bồi thường hoặc khởi kiện tranh chấp lao động theo quy định hiện hành.

Ngoài ra, việc AI thay thế nhân sự cũng đặt ra vấn đề đạo đức lao động và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, việc đào tạo lại nhân sự hoặc hỗ trợ chuyển đổi công việc đang trở thành xu hướng được nhiều doanh nghiệp lớn trên thế giới quan tâm.

4. Pháp luật Việt Nam đã sẵn sàng cho AI chưa?

Hiện nay, Việt Nam vẫn chưa có một đạo luật riêng điều chỉnh AI. Tuy nhiên, nhiều vấn đề liên quan đến AI đang được điều chỉnh gián tiếp thông qua:

- Bộ luật Lao động 2019;
- Bộ luật Dân sự 2015;
- Luật An ninh mạng;
- Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân;
- Các quy định về quyền riêng tư và trách nhiệm công nghệ.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã bắt đầu xây dựng khung pháp lý riêng cho AI nhằm kiểm soát các rủi ro liên quan đến dữ liệu, quyền con người và thị trường lao động. Điển hình như Liên minh châu Âu (EU) đã ban hành AI Act nhằm kiểm soát các hệ thống AI có mức độ rủi ro cao.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh AI phát triển nhanh và ảnh hưởng ngày càng lớn đến thị trường lao động, nhu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý là điều khó tránh khỏi trong tương lai. Những vấn đề như trách nhiệm khi AI đưa ra quyết định sai, quyền riêng tư dữ liệu nhân sự hoặc cơ chế bảo vệ người lao động trước nguy cơ bị thay thế bởi công nghệ sẽ ngày càng trở nên quan trọng.

5. Người lao động cần làm gì trong thời đại AI?

Thay vì chỉ lo sợ bị thay thế, người lao động cần thích nghi với sự thay đổi của thị trường. AI có thể thay thế một số công việc mang tính lặp lại, nhưng đồng thời cũng tạo ra nhiều vị trí việc làm mới liên quan đến quản lý công nghệ, kiểm soát dữ liệu và vận hành hệ thống AI.

Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển mạnh mẽ, lợi thế cạnh tranh của người lao động không còn chỉ nằm ở khả năng thực hiện các công việc mang tính lặp lại mà chuyển dần sang các kỹ năng mang tính tư duy và tương tác xã hội. Những kỹ năng như tư duy phân tích, giao tiếp, sáng tạo nội dung, quản lý con người, khả năng sử dụng công nghệ và tư duy pháp lý – chiến lược sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong thị trường lao động tương lai.

Trước hết, tư duy phân tích sẽ trở thành kỹ năng cốt lõi khi lượng dữ liệu và thông tin ngày càng lớn. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu nhanh chóng, nhưng việc đánh giá tính hợp lý, xác định rủi ro và đưa ra quyết định phù hợp vẫn cần sự phân tích của con người. Người lao động có khả năng nhìn nhận vấn đề đa chiều và đưa ra giải pháp chiến lược sẽ khó bị thay thế hơn.

Bên cạnh đó, kỹ năng giao tiếp và quản lý con người vẫn là yếu tố mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn. Trong môi trường doanh nghiệp, việc đàm phán, thuyết phục, xử lý mâu thuẫn hay xây dựng văn hóa tổ chức đòi hỏi sự đồng cảm và hiểu biết về tâm lý con người. Đây là những yếu tố mang tính xã hội mà công nghệ hiện nay vẫn còn nhiều giới hạn.

Ngoài ra, sáng tạo nội dung cũng sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Dù AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh hoặc video trong thời gian ngắn, nhưng những nội dung mang tính sáng tạo sâu, phản ánh cảm xúc, tư duy thương hiệu hoặc góc nhìn cá nhân vẫn cần đến con người. Trong nhiều lĩnh vực như marketing, truyền thông, pháp lý hoặc giáo dục, yếu tố sáng tạo và tư duy phản biện vẫn là giá trị cốt lõi.

Khả năng sử dụng công nghệ cũng sẽ trở thành kỹ năng gần như bắt buộc trong tương lai. Người lao động không nhất thiết phải là chuyên gia công nghệ, nhưng cần hiểu cách sử dụng AI và các công cụ số để nâng cao hiệu suất làm việc. Trên thực tế, xu hướng hiện nay không phải “AI thay thế con người” mà là “người biết sử dụng AI sẽ thay thế người không biết sử dụng AI”.

Đặc biệt, trong các lĩnh vực liên quan đến quản trị doanh nghiệp, pháp lý và chiến lược, tư duy pháp lý sẽ ngày càng quan trọng khi AI phát triển kéo theo nhiều rủi ro về dữ liệu, quyền riêng tư, trách nhiệm pháp lý và đạo đức công nghệ. Những người có khả năng đánh giá rủi ro pháp lý, xây dựng chiến lược quản trị và kết hợp giữa tư duy công nghệ với hiểu biết pháp luật sẽ có lợi thế lớn trong thị trường lao động tương lai.

Trong thời đại AI, lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở khả năng làm việc chăm chỉ mà còn nằm ở khả năng thích nghi và học hỏi liên tục.

6. Kết luận

AI đang tạo ra sự thay đổi lớn đối với thị trường lao động và mô hình quản trị doanh nghiệp. Dù công nghệ có thể thay thế một số vị trí công việc, nhưng AI khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người trong các hoạt động đòi hỏi tư duy, cảm xúc và khả năng ra quyết định phức tạp.

Đối với doanh nghiệp, việc ứng dụng AI cần đi kèm với trách nhiệm pháp lý và cơ chế quản trị phù hợp nhằm bảo đảm quyền lợi của người lao động. Trong khi đó, người lao động cũng cần chủ động nâng cao kỹ năng để thích nghi với sự thay đổi của thị trường trong kỷ nguyên công nghệ số.