FIFO và LIFO: Sai lệch lợi nhuận khi lạm phát giá cả
Trong điều kiện nền kinh tế có lạm phát, giá nguyên vật liệu, hàng hóa và chi phí đầu vào thường có xu hướng tăng theo thời gian. Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí hoạt động mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cách doanh nghiệp xác định giá vốn hàng bán, giá trị hàng tồn kho và lợi nhuận kế toán.
Đáng chú ý, cùng một hoạt động mua hàng và bán hàng, doanh nghiệp có thể ghi nhận kết quả kinh doanh khác nhau tùy thuộc vào phương pháp tính giá xuất kho được sử dụng.
Bản chất của phương pháp FIFO và LIFO trong kế toán hàng tồn kho
FIFO và LIFO là hai phương pháp xác định giá trị hàng tồn kho xuất bán hoặc xuất dùng dựa trên những giả định khác nhau về dòng lưu chuyển chi phí. Điểm quan trọng cần hiểu là các phương pháp này không nhất thiết mô tả chính xác thứ tự vật chất mà hàng hóa thực tế được đưa ra khỏi kho. Chúng chủ yếu quy định cách phân bổ chi phí của những lô hàng đã mua hoặc sản xuất vào giá vốn hàng bán và giá trị hàng tồn kho cuối kỳ.
FIFO, viết tắt của First-In, First-Out, được hiểu là nhập trước, xuất trước. Theo phương pháp này, chi phí của những hàng hóa được mua hoặc sản xuất trước sẽ được tính vào giá vốn của hàng hóa xuất bán trước. Do đó, hàng tồn kho cuối kỳ thường được xác định theo chi phí của những lô hàng được mua hoặc sản xuất gần thời điểm cuối kỳ hơn.
Trong khi đó, LIFO, viết tắt của Last-In, First-Out, có nghĩa là nhập sau, xuất trước. Phương pháp này giả định rằng chi phí của những hàng hóa được mua hoặc sản xuất gần nhất sẽ được tính vào giá vốn trước. Vì vậy, hàng tồn kho cuối kỳ có thể tiếp tục mang giá trị của những lô hàng được mua từ các thời điểm trước đó.
Sự khác biệt này có vẻ không đáng kể khi giá mua hàng hóa tương đối ổn định. Nếu doanh nghiệp nhập cùng một loại nguyên vật liệu với đơn giá gần như không đổi, việc sử dụng FIFO hay LIFO thường không tạo ra chênh lệch lớn về giá vốn và giá trị hàng tồn kho, giả sử các điều kiện tính giá khác không thay đổi.
Tuy nhiên, khi giá mua liên tục tăng, chi phí của từng lô hàng bắt đầu khác biệt rõ rệt. FIFO có xu hướng đưa những chi phí cũ, thấp hơn vào giá vốn hàng bán, trong khi LIFO đưa những chi phí mới, cao hơn vào giá vốn. Hệ quả là cùng một lượng hàng bán ra với cùng đơn giá bán, doanh nghiệp có thể ghi nhận hai mức lợi nhuận gộp khác nhau.
Đây chính là cơ sở tạo ra sự sai lệch trong việc so sánh kết quả tài chính giữa hai phương pháp. Cần hiểu rằng sự sai lệch ở đây chủ yếu là sự khác biệt trong cách đo lường và ghi nhận kế toán, chứ không đồng nghĩa với việc một phương pháp tất yếu làm sai số liệu kế toán. Phương pháp được lựa chọn có thể tạo ra những góc nhìn khác nhau về lợi nhuận và tài sản, trong khi hoạt động kinh tế thực tế của doanh nghiệp không thay đổi.
Vì sao lạm phát khiến FIFO và LIFO tạo ra kết quả khác nhau?
Lạm phát là hiện tượng mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế tăng lên theo thời gian. Đối với doanh nghiệp, tác động của lạm phát có thể biểu hiện qua việc giá nguyên vật liệu, hàng hóa mua vào, chi phí vận chuyển và nhiều khoản chi phí đầu vào khác tăng lên.
Tuy nhiên, để phân tích sự khác biệt giữa FIFO và LIFO, yếu tố trực tiếp cần quan tâm không chỉ là chỉ số lạm phát chung mà còn là xu hướng biến động giá mua của chính mặt hàng tồn kho. Một nền kinh tế có lạm phát không có nghĩa mọi mặt hàng đều tăng giá như nhau. Nếu giá mua của một mặt hàng không đổi hoặc giảm xuống, kết quả so sánh hai phương pháp đối với mặt hàng đó sẽ khác với trường hợp chi phí liên tục tăng.
Giả sử doanh nghiệp kinh doanh một loại hàng hóa và có số liệu mua hàng như sau: đầu kỳ còn 100 sản phẩm với đơn giá 100.000 đồng mỗi sản phẩm. Trong kỳ, doanh nghiệp tiếp tục nhập 100 sản phẩm với giá 120.000 đồng mỗi sản phẩm và nhập thêm 100 sản phẩm với giá 140.000 đồng mỗi sản phẩm. Tổng cộng, doanh nghiệp có 300 sản phẩm với tổng giá trị 36 triệu đồng.
Cuối kỳ, doanh nghiệp bán được 220 sản phẩm với giá bán 180.000 đồng mỗi sản phẩm. Doanh thu từ số hàng đã bán đạt 39,6 triệu đồng. Giả sử không có hàng trả lại, giảm giá, hao hụt hoặc các yếu tố khác ảnh hưởng đến giá trị hàng tồn kho.
Nếu áp dụng FIFO, 220 sản phẩm xuất bán được tính giá theo thứ tự từ lô hàng cũ nhất.
Doanh nghiệp sẽ tính 100 sản phẩm đầu tiên theo đơn giá 100.000 đồng, 100 sản phẩm tiếp theo theo đơn giá 120.000 đồng và 20 sản phẩm còn lại theo đơn giá 140.000 đồng. Giá vốn hàng bán theo FIFO là 24,8 triệu đồng.
Giá trị hàng tồn kho cuối kỳ theo FIFO gồm 80 sản phẩm còn lại của lô nhập gần nhất, với đơn giá 140.000 đồng mỗi sản phẩm. Vì vậy, hàng tồn kho cuối kỳ được xác định là 11,2 triệu đồng.
Ngược lại, nếu áp dụng LIFO, doanh nghiệp sẽ tính giá vốn từ những lô hàng được nhập sau cùng. Giá vốn của 100 sản phẩm thuộc lô nhập với đơn giá 140.000 đồng là 14 triệu đồng. Tiếp theo, 100 sản phẩm thuộc lô đơn giá 120.000 đồng có giá trị 12 triệu đồng. Hai lô này mới chiếm 200 sản phẩm, nên 20 sản phẩm còn lại được tính theo đơn giá 100.000 đồng, tương ứng 2 triệu đồng. Tổng giá vốn hàng bán theo LIFO là 28 triệu đồng.
Hàng tồn kho cuối kỳ theo LIFO còn lại 80 sản phẩm thuộc lô đầu kỳ, được tính theo đơn giá 100.000 đồng. Giá trị hàng tồn kho cuối kỳ là 8 triệu đồng.
Như vậy, với cùng một lượng hàng mua vào, cùng số lượng hàng bán ra và cùng doanh thu, FIFO ghi nhận giá vốn thấp hơn LIFO 3,2 triệu đồng. Đồng thời, giá trị hàng tồn kho cuối kỳ theo FIFO cũng cao hơn LIFO 3,2 triệu đồng.
Ví dụ này thể hiện rõ cơ chế tạo ra chênh lệch: khi giá mua tăng, FIFO giữ lại các chi phí thấp hơn trong giá vốn và đưa các chi phí mới hơn vào giá trị hàng tồn kho cuối kỳ. LIFO thực hiện theo chiều ngược lại, ghi nhận chi phí mua mới hơn vào giá vốn và giữ lại những chi phí cũ hơn trong hàng tồn kho.
Sự sai lệch của FIFO và LIFO đối với giá vốn và lợi nhuận
Giá vốn hàng bán là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhất khi đánh giá hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp thương mại và sản xuất. Đây là khoản chi phí được ghi nhận tương ứng với hàng hóa đã bán hoặc sản phẩm đã tiêu thụ trong kỳ.
Khi giá mua tăng liên tục, việc sử dụng FIFO thường khiến giá vốn được ghi nhận thấp hơn so với LIFO. Nguyên nhân là những lô hàng được mua trước thường có đơn giá thấp hơn các lô nhập gần đây. Trong khi doanh nghiệp bán hàng theo mức giá hiện tại hoặc giá bán đã thỏa thuận, giá vốn theo FIFO vẫn có thể phản ánh chi phí của những lô hàng được mua từ thời điểm trước đó.
Điều này tạo ra một khoảng cách giữa doanh thu hiện tại và chi phí được ghi nhận để xác định lợi nhuận. Nói cách khác, một phần lợi nhuận theo FIFO có thể xuất phát từ việc giá bán hiện tại được so sánh với chi phí lịch sử thấp hơn, chứ không hoàn toàn phản ánh mức lợi nhuận có thể đạt được nếu doanh nghiệp phải mua lại hàng hóa với mức giá hiện hành.
LIFO có xu hướng hạn chế sự chênh lệch này vì sử dụng các chi phí mua gần đây hơn để tính giá vốn. Khi giá đầu vào tăng, chi phí được ghi nhận gần hơn với mức chi phí thay thế hàng tồn kho ở thời điểm hiện tại. Do đó, lợi nhuận gộp theo LIFO thường thấp hơn FIFO trong cùng điều kiện.
Trở lại ví dụ trên, doanh thu của doanh nghiệp là 39,6 triệu đồng.
Theo FIFO, lợi nhuận gộp đạt 14,8 triệu đồng, bằng doanh thu trừ giá vốn 24,8 triệu đồng. Theo LIFO, lợi nhuận gộp chỉ đạt 11,6 triệu đồng do giá vốn tăng lên 28 triệu đồng.
Nếu chỉ nhìn vào báo cáo kết quả kinh doanh, người đọc có thể nhận thấy doanh nghiệp áp dụng FIFO có khả năng sinh lời từ hoạt động bán hàng tốt hơn. Biên lợi nhuận gộp theo FIFO đạt khoảng 37,37%, trong khi biên lợi nhuận gộp theo LIFO chỉ đạt khoảng 29,29%.
Tuy nhiên, sự chênh lệch này không có nghĩa doanh nghiệp áp dụng FIFO thực sự vận hành hiệu quả hơn. Hai kết quả được tạo ra từ cùng một tình huống mua bán, chỉ khác ở phương pháp phân bổ chi phí hàng tồn kho.
Sự khác biệt còn có thể lan truyền từ lợi nhuận gộp sang lợi nhuận hoạt động, lợi nhuận trước thuế và lợi nhuận sau thuế. Khi giá vốn thấp hơn, các yếu tố khác không đổi, lợi nhuận trước thuế theo FIFO thường cao hơn. Sau khi tính đến chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp và các yếu tố liên quan, lợi nhuận sau thuế cũng có xu hướng cao hơn FIFO so với LIFO trong giai đoạn giá đầu vào tăng.
Do đó, nhà đầu tư hoặc nhà phân tích không nên kết luận rằng một doanh nghiệp có biên lợi nhuận cao hơn chắc chắn sở hữu năng lực kiểm soát chi phí tốt hơn. Trước khi đánh giá, cần xem xét phương pháp xác định giá xuất kho, xu hướng biến động chi phí đầu vào và mức độ khác biệt giữa giá vốn kế toán với chi phí mua hàng hiện tại.
Tác động đến giá trị hàng tồn kho và tổng tài sản
Bên cạnh giá vốn, FIFO và LIFO còn tạo ra khác biệt trong giá trị hàng tồn kho được trình bày trên bảng cân đối kế toán.
Trong môi trường giá mua tăng, hàng tồn kho cuối kỳ theo FIFO thường được tính bằng những mức giá gần với thời điểm cuối kỳ. Điều này khiến giá trị kế toán của hàng tồn kho theo FIFO có xu hướng gần với chi phí mua hàng mới hơn so với LIFO, với điều kiện các mặt hàng và chi phí có thể so sánh được và chưa phát sinh các khoản giảm giá trị hàng tồn kho.
Ngược lại, LIFO để lại trong hàng tồn kho những lớp chi phí cũ hơn. Nếu doanh nghiệp đã tích lũy hàng tồn kho qua nhiều năm, một phần đáng kể giá trị kế toán có thể được xác định theo các mức giá lịch sử thấp hơn nhiều so với giá mua hiện hành.
Trong trường hợp này, LIFO có thể khiến giá trị hàng tồn kho trên bảng cân đối kế toán thấp hơn giá trị sẽ được báo cáo theo FIFO. Vì hàng tồn kho là một bộ phận của tài sản ngắn hạn, chênh lệch này cũng ảnh hưởng đến tổng tài sản ngắn hạn và tổng tài sản của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, cần phân biệt giá trị ghi sổ với giá trị kinh tế thực tế. Việc giá hàng tồn kho được ghi nhận thấp hơn theo LIFO không có nghĩa doanh nghiệp thực sự sở hữu ít hàng hóa hơn hoặc hàng hóa có giá trị sử dụng thấp hơn. Đây là hệ quả của cách phân bổ chi phí được sử dụng khi lập báo cáo tài chính.
Mặt khác, không phải cứ áp dụng FIFO là hàng tồn kho sẽ phản ánh chính xác giá trị có thể thu hồi trên thị trường. Hàng hóa bị lỗi thời, hư hỏng hoặc suy giảm giá bán vẫn có thể cần được ghi giảm giá trị theo quy định kế toán áp dụng. Theo IAS 2, hàng tồn kho được đo lường theo mức thấp hơn giữa giá gốc và giá trị thuần có thể thực hiện được. Vì vậy, FIFO không phải là cơ chế tự động định giá hàng tồn kho theo giá thị trường.
Điểm cần quan tâm là trong điều kiện lạm phát giá đầu vào, FIFO thường cung cấp giá trị hàng tồn kho dựa trên chi phí mua gần đây hơn, còn LIFO có thể duy trì các lớp chi phí lịch sử. Sự khác biệt này cần được điều chỉnh khi so sánh tình hình tài chính giữa những doanh nghiệp sử dụng các phương pháp khác nhau.
Tác động đến thuế thu nhập và dòng tiền của doanh nghiệp
Một trong những lý do khiến LIFO được quan tâm trong môi trường lạm phát là ảnh hưởng của phương pháp này đến thu nhập chịu thuế tại những quốc gia cho phép sử dụng LIFO cho mục đích thuế.
Khi giá mua tăng, LIFO thường ghi nhận giá vốn cao hơn FIFO. Nếu giá vốn được chấp nhận tương ứng khi xác định thu nhập chịu thuế, lợi nhuận chịu thuế của doanh nghiệp áp dụng LIFO có thể thấp hơn trong giai đoạn đó. Điều này có thể dẫn đến số thuế thu nhập phải nộp hiện tại thấp hơn so với trường hợp áp dụng FIFO, tùy thuộc vào quy định thuế tại từng quốc gia và hoàn cảnh của doanh nghiệp.
Chẳng hạn, trong ví dụ trước, chênh lệch lợi nhuận trước thuế giữa hai phương pháp là 3,2 triệu đồng. Nếu giả định thuế suất áp dụng là 20%, không có khoản điều chỉnh thuế khác và phần chênh lệch được phản ánh đầy đủ vào thu nhập chịu thuế, chênh lệch số thuế thu nhập tương ứng sẽ là 640.000 đồng. Đây chỉ là minh họa về cơ chế tính toán, không phải kết luận về nghĩa vụ thuế thực tế của một doanh nghiệp cụ thể.
Cần đặc biệt lưu ý rằng khác biệt thuế theo phương pháp xuất kho không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tạo ra được khoản tiền tiết kiệm tương ứng từ hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tiền thu từ khách hàng, tiền trả nhà cung cấp, chi phí vận chuyển thực tế và các khoản chi tiền khác không tự thay đổi chỉ vì doanh nghiệp sử dụng FIFO thay vì LIFO.
Nếu các điều kiện khác giữ nguyên, sự khác biệt trong phương pháp phân bổ chi phí hàng tồn kho chủ yếu tác động đến thời điểm ghi nhận lợi nhuận và, khi được quy định thuế chấp nhận, thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế. Khi thuế phải nộp hiện tại giảm, dòng tiền sau thuế trong kỳ có thể cao hơn. Tuy nhiên, lợi ích này có thể chỉ là sự trì hoãn nghĩa vụ thuế, bởi các chênh lệch có thể đảo chiều khi giá mua giảm, lượng hàng tồn kho thay đổi hoặc doanh nghiệp thay đổi phương pháp theo quy định.
Theo hướng dẫn của Cơ quan Thuế Hoa Kỳ (IRS), trong giai đoạn giá tăng, LIFO thường tạo ra giá vốn cao hơn và giá trị hàng tồn kho cuối kỳ thấp hơn FIFO; trong giai đoạn giá giảm, mối quan hệ có xu hướng đảo ngược. Quy định thuế và điều kiện áp dụng cụ thể của Hoa Kỳ không thể mặc nhiên áp dụng cho mọi quốc gia.
Vì vậy, khi đánh giá lợi ích kinh tế của LIFO, nhà phân tích phải tách biệt lợi nhuận kế toán, thu nhập chịu thuế và dòng tiền thực tế. Một doanh nghiệp báo cáo lợi nhuận thấp hơn chưa chắc đang gặp khó khăn hơn về dòng tiền, cũng như một doanh nghiệp báo cáo lợi nhuận cao hơn chưa chắc có lượng tiền mặt lớn hơn.
Ảnh hưởng đến các chỉ số phân tích tài chính
Sai lệch do FIFO và LIFO không chỉ nằm ở những khoản mục riêng lẻ. Bởi các báo cáo tài chính có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, sự khác biệt trong giá vốn và hàng tồn kho còn tác động đến nhiều tỷ số thường dùng để đánh giá doanh nghiệp.
Trước hết, tỷ suất lợi nhuận gộp chịu ảnh hưởng trực tiếp từ giá vốn hàng bán. Trong điều kiện giá mua tăng, FIFO thường tạo ra tỷ suất lợi nhuận gộp cao hơn LIFO. Nếu nhà phân tích so sánh hai doanh nghiệp cùng ngành nhưng bỏ qua phương pháp tính giá xuất kho, doanh nghiệp sử dụng FIFO có thể được đánh giá là có năng lực định giá bán tốt hơn, quản lý chi phí hiệu quả hơn hoặc sở hữu lợi thế cạnh tranh lớn hơn. Những kết luận đó có thể thiếu chính xác nếu chênh lệch chủ yếu xuất phát từ chính sách kế toán.
Thứ hai, vòng quay hàng tồn kho có thể khác nhau đáng kể. Chỉ tiêu này thường được tính bằng giá vốn hàng bán chia cho hàng tồn kho bình quân trong kỳ. Trong điều kiện chi phí đầu vào tăng, LIFO thường tạo ra giá vốn cao hơn và hàng tồn kho thấp hơn FIFO. Cả tử số và mẫu số vì vậy có thể khiến vòng quay hàng tồn kho theo LIFO cao hơn.
Vòng quay cao thường được xem là dấu hiệu tích cực khi phản ánh doanh nghiệp bán hàng nhanh và quản lý hàng tồn kho hiệu quả. Tuy nhiên, nếu vòng quay cao chủ yếu do phương pháp LIFO làm giảm giá trị hàng tồn kho ghi sổ, việc kết luận doanh nghiệp quản lý hàng tồn kho tốt hơn sẽ dễ gây hiểu lầm.
Nhà phân tích cần xem xét thêm số lượng hàng tồn kho thực tế, tốc độ bán hàng, đặc điểm ngành và tình trạng hàng chậm luân chuyển.
Thứ ba, hệ số thanh toán hiện hành, được tính bằng tài sản ngắn hạn chia cho nợ ngắn hạn, cũng có thể chịu ảnh hưởng. Khi hàng tồn kho theo FIFO được ghi nhận cao hơn LIFO, tài sản ngắn hạn thường cao hơn trong điều kiện so sánh tương đương. Nếu nợ ngắn hạn không thay đổi, hệ số thanh toán hiện hành theo FIFO có xu hướng cao hơn. Do vậy, doanh nghiệp sử dụng LIFO có thể trông kém thanh khoản hơn chỉ do giá trị hàng tồn kho ghi sổ thấp hơn.
Ngoài ra, tổng tài sản và vốn chủ sở hữu cũng có thể khác nhau do chênh lệch giá vốn tích lũy qua nhiều kỳ. Nếu lợi nhuận được giữ lại trong doanh nghiệp, việc FIFO ghi nhận lợi nhuận cao hơn trong các kỳ giá tăng có thể dẫn đến lợi nhuận sau thuế chưa phân phối cao hơn, sau khi xem xét tác động thuế phù hợp.
Các khác biệt này có thể ảnh hưởng đến tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và các chỉ số đòn bẩy tài chính. Tuy nhiên, chiều hướng thay đổi của từng tỷ số không phải lúc nào cũng giống nhau vì tử số và mẫu số có thể biến động đồng thời. Việc phân tích cần dựa trên công thức cụ thể và số liệu đã điều chỉnh, thay vì chỉ suy luận từ một khoản mục riêng lẻ.
LIFO liquidation: Khi lợi nhuận tăng bất thường do giảm hàng tồn kho
Một vấn đề quan trọng khác khi phân tích doanh nghiệp sử dụng LIFO là hiện tượng LIFO liquidation, có thể hiểu là việc giải phóng hoặc thanh lý các lớp hàng tồn kho có chi phí lịch sử theo LIFO.
Hiện tượng này xảy ra khi lượng hàng bán ra vượt quá lượng hàng mua hoặc sản xuất trong kỳ, khiến doanh nghiệp phải sử dụng một phần hàng tồn kho thuộc những lớp chi phí được hình thành từ các kỳ trước. Trong điều kiện giá mua tăng qua nhiều năm, những lớp hàng cũ thường có giá vốn thấp hơn đáng kể so với chi phí mua hiện tại.
Khi LIFO liquidation xảy ra, các lớp chi phí lịch sử thấp hơn được đưa vào giá vốn hàng bán. Nếu doanh nghiệp vẫn bán sản phẩm ở mức giá hiện tại, phần chênh lệch giữa giá bán và giá vốn được ghi nhận sẽ tăng lên. Kết quả là lợi nhuận gộp có thể cao hơn so với trường hợp doanh nghiệp duy trì được lượng hàng tồn kho và tiếp tục ghi nhận giá vốn theo chi phí mua mới.
Điều đáng chú ý là mức tăng lợi nhuận này không nhất thiết phản ánh sự cải thiện trong năng lực hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp có thể ghi nhận lợi nhuận cao hơn đơn giản vì đã bán hết một phần hàng hóa được mua từ trước với giá thấp, chứ không phải vì năng suất tăng, chi phí vận hành giảm hoặc giá bán được cải thiện nhờ lợi thế cạnh tranh.
Ví dụ, một doanh nghiệp sản xuất đã tích lũy nguyên vật liệu với giá thấp trong nhiều năm.
Khi nhu cầu thị trường suy giảm, doanh nghiệp quyết định giảm lượng hàng tồn kho và hạn chế mua nguyên vật liệu mới. Theo LIFO, việc sử dụng các lớp chi phí cũ có thể khiến giá vốn thấp hơn chi phí thay thế ở thời điểm hiện tại. Do đó, lợi nhuận gộp được báo cáo có thể tăng bất thường, dù hoạt động kinh doanh không thực sự tiến bộ.
Đây là lý do nhà phân tích cần theo dõi lượng hàng tồn kho, diễn biến giá mua và các thuyết minh liên quan đến thay đổi phương pháp tính giá. Việc giảm hàng tồn kho trong kỳ không tự động đồng nghĩa với LIFO liquidation, nhưng nếu doanh nghiệp sử dụng LIFO và các lớp chi phí cũ được đưa vào giá vốn, hiện tượng này có thể khiến lợi nhuận không mang tính bền vững.
Nếu không điều chỉnh, nhà đầu tư có thể đánh giá quá cao khả năng sinh lời trong kỳ và sử dụng mức lợi nhuận bất thường đó để dự báo kết quả những năm tiếp theo. Một khoản lợi nhuận phát sinh từ việc sử dụng lớp chi phí cũ không nên được xem là nguồn tạo lợi nhuận có thể lặp lại vô thời hạn.
Vì vậy, đối với những doanh nghiệp được phép áp dụng LIFO, nhà phân tích cần đánh giá sự biến động của hàng tồn kho, mức thay đổi của LIFO reserve nếu có công bố, cũng như giải trình của ban quản lý về nguyên nhân giảm hàng tồn kho. Việc này giúp phân biệt lợi nhuận phát sinh từ hoạt động bình thường với lợi nhuận do thay đổi lớp chi phí được ghi nhận.
LIFO reserve và cách điều chỉnh báo cáo tài chính để so sánh
Khi so sánh doanh nghiệp sử dụng LIFO với doanh nghiệp sử dụng FIFO, một vấn đề quan trọng là đưa các khoản mục về cơ sở tính giá có thể so sánh được.
Trong hệ thống kế toán Hoa Kỳ, doanh nghiệp sử dụng LIFO có thể công bố LIFO reserve trong phần thuyết minh báo cáo tài chính. LIFO reserve thể hiện chênh lệch giữa giá trị hàng tồn kho xác định theo FIFO và giá trị hàng tồn kho xác định theo LIFO. Chỉ tiêu này cho phép nhà phân tích ước tính ảnh hưởng của việc sử dụng LIFO so với FIFO đối với hàng tồn kho và giá vốn hàng bán.
Nếu biết giá trị LIFO reserve cuối kỳ, nhà phân tích có thể ước tính hàng tồn kho theo FIFO bằng cách cộng LIFO reserve vào hàng tồn kho được báo cáo theo LIFO, với điều kiện số liệu được công bố phù hợp và không có các khác biệt khác cần điều chỉnh.
Đối với giá vốn hàng bán, điều chỉnh cần xem xét sự thay đổi của LIFO reserve giữa đầu kỳ và cuối kỳ. Về nguyên tắc, giá vốn theo FIFO bằng giá vốn theo LIFO trừ đi phần tăng của LIFO reserve trong kỳ. Nếu LIFO reserve giảm, công thức trên vẫn được áp dụng, khi đó giá vốn điều chỉnh theo FIFO sẽ cao hơn giá vốn được báo cáo theo LIFO tương ứng với mức giảm của reserve.
Cách tiếp cận này giúp đưa hàng tồn kho và giá vốn về một cơ sở tính giá nhất quán hơn trước khi so sánh kết quả kinh doanh hoặc tính các tỷ số tài chính. Tuy nhiên, điều chỉnh hàng tồn kho và lợi nhuận chưa phân phối vẫn có thể cần xem xét tác động thuế liên quan, tùy thuộc vào mục đích phân tích và thông tin có sẵn.
Chẳng hạn, nếu hai doanh nghiệp cùng kinh doanh nguyên vật liệu công nghiệp, một doanh nghiệp công bố theo FIFO và doanh nghiệp còn lại sử dụng LIFO, chênh lệch về giá trị hàng tồn kho có thể khiến hệ số thanh toán hiện hành khác nhau. Nếu không điều chỉnh, nhà phân tích có nguy cơ kết luận doanh nghiệp FIFO có vị thế thanh khoản tốt hơn, trong khi một phần chênh lệch xuất phát từ cách đo lường giá trị hàng tồn kho.
Điều chỉnh báo cáo tài chính không nhằm khẳng định FIFO luôn phản ánh tốt hơn mọi khía cạnh kinh tế hoặc mọi mục đích quản lý. Mục tiêu chính là giảm ảnh hưởng của các khác biệt về chính sách kế toán, giúp người đọc đánh giá rõ hơn những khác biệt thực sự về hoạt động kinh doanh giữa các doanh nghiệp.
Vì sao không thể mặc định LIFO là phương pháp phù hợp trong mọi nền kinh tế lạm phát?
Mặc dù LIFO có thể làm giảm lợi nhuận kế toán trong giai đoạn giá đầu vào tăng, không thể kết luận rằng doanh nghiệp nên áp dụng LIFO trong mọi trường hợp. Phương pháp phù hợp còn phụ thuộc vào hệ thống chuẩn mực kế toán áp dụng, bản chất hàng tồn kho, mục tiêu lập báo cáo và yêu cầu về tính nhất quán.
Theo IAS 2 về hàng tồn kho, đối với các mặt hàng có thể thay thế cho nhau thông thường, chuẩn mực quy định công thức tính giá FIFO hoặc bình quân gia quyền. Những mặt hàng không thể thay thế cho nhau thông thường được xác định theo phương pháp đích danh khi đáp ứng điều kiện áp dụng. LIFO không nằm trong những công thức tính giá được IAS 2 cho phép.
Tại Việt Nam, doanh nghiệp cũng cần chú ý đến chế độ kế toán áp dụng thay vì mặc nhiên xem FIFO và LIFO là hai phương án có thể tùy ý lựa chọn. Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Nội dung về xác định giá trị hàng xuất kho và tồn kho quy định các phương pháp như đích danh, bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước và giá bán lẻ cho những trường hợp phù hợp; LIFO không nằm trong danh sách phương pháp được quy định tại nội dung này.
Do đó, đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc áp dụng phương pháp tính giá xuất kho phải dựa trên chế độ kế toán và quy định hiện hành, không thể tự lựa chọn LIFO chỉ vì phương pháp này có thể tạo ra giá vốn cao hơn trong điều kiện giá tăng. Phân tích LIFO vẫn có giá trị khi nghiên cứu báo cáo tài chính quốc tế, đặc biệt với doanh nghiệp Hoa Kỳ sử dụng phương pháp này, nhưng cần phân biệt rõ việc nghiên cứu một phương pháp kế toán với quyền áp dụng phương pháp đó trong thực tiễn.
Ngoài ra, các phương pháp tính giá xuất kho cần được áp dụng nhất quán theo quy định. Việc thay đổi phương pháp chỉ nhằm làm đẹp lợi nhuận, giảm lợi nhuận hoặc tạo ra kết quả thuận lợi hơn trong một kỳ nhất định có thể ảnh hưởng đến tính so sánh của báo cáo tài chính. Khi phân tích doanh nghiệp, nhà đầu tư cần tìm hiểu chính sách kế toán, lý do thay đổi phương pháp nếu có và những tác động trọng yếu đến các chỉ tiêu tài chính.
Cách đánh giá đúng mức độ sai lệch giữa FIFO và LIFO khi phân tích doanh nghiệp
Để đánh giá tác động của FIFO và LIFO một cách chính xác, người phân tích trước hết cần xác định xu hướng biến động giá mua của mặt hàng tồn kho trong kỳ. Nếu chi phí đầu vào tăng đều, sự khác biệt giữa FIFO và LIFO thường rõ rệt hơn. Ngược lại, nếu giá mua ổn định hoặc biến động không đáng kể, mức ảnh hưởng đến giá vốn và hàng tồn kho có thể không lớn.
Tiếp theo, cần xem xét tỷ trọng hàng tồn kho trong tổng tài sản và giá vốn hàng bán trong tổng chi phí hoạt động. Nếu hàng tồn kho chiếm tỷ trọng nhỏ và sự chênh lệch giữa các phương pháp không trọng yếu, việc điều chỉnh có thể không làm thay đổi kết luận phân tích. Nhưng nếu doanh nghiệp có lượng hàng tồn kho lớn hoặc giá nguyên vật liệu tăng mạnh, chênh lệch phương pháp có thể ảnh hưởng đáng kể đến lợi nhuận và các tỷ số tài chính.
Nhà phân tích cũng cần kết hợp thông tin trên cả bảng cân đối kế toán và báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh. Chỉ nhìn vào lợi nhuận gộp có thể bỏ sót việc phương pháp tính giá còn tác động đến hàng tồn kho, tổng tài sản, lợi nhuận giữ lại và các chỉ số thanh khoản.
Ngược lại, chỉ nhìn vào giá trị hàng tồn kho cuối kỳ mà không xem xét giá vốn sẽ không giải thích được toàn bộ ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh.
Một yếu tố quan trọng khác là phân biệt giữa sự sai lệch do chính sách kế toán và sự thay đổi thực tế trong hoạt động kinh doanh. Nếu doanh nghiệp có biên lợi nhuận giảm, cần kiểm tra xem nguyên nhân đến từ chi phí mua hàng tăng, giá bán giảm, cơ cấu hàng hóa thay đổi, chi phí sản xuất tăng hay do phương pháp tính giá xuất kho tạo ra khác biệt. Không nên quy mọi biến động lợi nhuận trong giai đoạn lạm phát cho FIFO hoặc LIFO.
Cuối cùng, nhà phân tích nên xem xét tính bền vững của lợi nhuận. Nếu lợi nhuận cao chủ yếu do FIFO ghi nhận giá vốn từ các lô hàng cũ có giá thấp, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với áp lực giảm biên lợi nhuận khi lượng hàng giá thấp được tiêu thụ hết và hàng mua mới có chi phí cao hơn. Tương tự, với doanh nghiệp sử dụng LIFO tại quốc gia cho phép, lợi nhuận có thể tăng bất thường khi xảy ra LIFO liquidation. Cả hai trường hợp đều cho thấy lợi nhuận báo cáo trong một kỳ cần được đặt trong bối cảnh chi phí đầu vào, chu kỳ tồn kho và khả năng duy trì mức sinh lời trong tương lai.
Kết luận
Trong điều kiện giá mua hàng hóa và nguyên vật liệu tăng, FIFO và LIFO có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể trong giá vốn hàng bán, lợi nhuận và giá trị hàng tồn kho. FIFO thường ghi nhận giá vốn thấp hơn, hàng tồn kho cuối kỳ cao hơn và lợi nhuận kế toán cao hơn trong giai đoạn chi phí đầu vào tăng. Ngược lại, LIFO thường đưa chi phí mua gần đây vào giá vốn, khiến lợi nhuận kế toán thấp hơn và giá trị hàng tồn kho ghi sổ thấp hơn.
Sự khác biệt này không nhất thiết phản ánh sự khác biệt về hiệu quả kinh doanh thực tế. Cùng một doanh nghiệp, cùng lượng hàng mua bán và cùng giá bán vẫn có thể báo cáo kết quả khác nhau chỉ vì phương pháp phân bổ chi phí.
Do đó, khi phân tích doanh nghiệp trong môi trường lạm phát, nhà đầu tư cần xem xét chính sách kế toán, xu hướng giá mua, các chỉ số tài chính liên quan và khả năng duy trì lợi nhuận trong tương lai.
Quan trọng hơn, không nên coi LIFO là phương pháp có thể áp dụng tùy ý tại mọi quốc gia. Đối với doanh nghiệp tại Việt Nam, việc xác định giá trị hàng xuất kho cần tuân thủ chế độ kế toán hiện hành. Còn đối với phân tích tài chính quốc tế, hiểu được cơ chế tạo ra chênh lệch giữa FIFO và LIFO sẽ giúp người đọc nhận diện những sai lệch trong so sánh báo cáo tài chính, tránh đánh giá nhầm năng lực sinh lời, khả năng thanh khoản hoặc hiệu quả quản lý hàng tồn kho của doanh nghiệp.
Nguồn: Tổng hợp
