Phân loại và đặc điểm các loại thuế gián thu tại Việt Nam

AGS VY ADI
14 thg 6, 2024

Trong hệ thống thuế hiện hành, thuế gián thu đóng vai trò là nguồn thu ngân sách quan trọng nhưng lại thường bị người tiêu dùng "bỏ qua" vì tính chất âm thầm của nó. Khác với thuế trực thu được đánh thẳng vào thu nhập hay tài sản của người nộp, thuế gián thu được cấu thành trực tiếp vào giá bán hàng hóa, dịch vụ.

Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn chi tiết nhất về bản chất của thuế gián thu, phân loại các sắc thuế phổ biến như GTGT, Thuế tiêu thụ đặc biệt hay Thuế xuất nhập khẩu, đồng thời giúp doanh nghiệp nắm vững cơ chế thu hộ và nộp thay nhằm đảm bảo tính tuân thủ trong quá trình vận hành kinh doanh.

1. Thuế gián thu là gì?

Thuế gián thu (Indirect tax) là loại thuế được điều tiết gián tiếp thông qua giá cả hàng hóa và dịch vụ. Điểm đặc trưng của loại thuế này là sự tách rời giữa người nộp thuế và người chịu thuế: Doanh nghiệp đóng vai trò là đơn vị trung gian thu hộ và nộp thuế cho Nhà nước, trong khi người tiêu dùng cuối cùng mới là thực thể thực tế chi trả khoản thuế này.

Cơ chế vận hành của thuế gián thu dựa trên việc Chính phủ đánh thuế vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp sau đó sẽ cộng gộp tiền thuế vào giá bán sản phẩm. Do đó, khi người tiêu dùng thanh toán hóa đơn, họ đã gián tiếp hoàn trả khoản thuế đó cho doanh nghiệp để đơn vị này nộp vào ngân sách.

Ví dụ điển hình: Khi bạn mua sắm tại siêu thị hoặc sử dụng dịch vụ tại nhà hàng, trên hóa đơn thường xuất hiện dòng thuế giá trị gia tăng (GTGT) với các mức thuế suất 0%, 5% hoặc 10%. Đây chính là minh chứng rõ nhất cho thuế gián thu; bạn không trực tiếp đến cơ quan thuế để nộp, nhưng khoản tiền này đã được tính trực tiếp vào tổng giá trị đơn hàng mà bạn chi trả.

thuế gián thu là gì

2. Đặc điểm thuế gián thu

Về bản chất, thuế gián thu được vận hành thông qua cơ chế cộng gộp: đơn vị sản xuất, cung ứng hàng hóa và dịch vụ sẽ tính thêm phần thuế vào giá bán thực tế. Khi người tiêu dùng cuối cùng chi trả để sử dụng sản phẩm, người bán đóng vai trò là "cánh tay nối dài" của cơ quan quản lý, thực hiện thu hộ và nộp khoản thuế này vào ngân sách Nhà nước.

Dưới đây là những đặc điểm cốt lõi định hình nên sắc thuế này:

  • Sự tách biệt giữa chủ thể nộp thuế và chủ thể chịu thuế: Người nộp thuế (doanh nghiệp, tổ chức kinh doanh) và người thực tế chi trả tiền thuế (người tiêu dùng) không đồng nhất. Đây là đặc điểm phân biệt rõ rệt nhất so với thuế trực thu.
  • Cấu thành trực tiếp vào giá bán: Thuế gián thu là một yếu tố không thể tách rời trong giá trị hàng hóa, dịch vụ lưu thông trên thị trường.
  • Công cụ điều tiết tiêu dùng xã hội: Thông qua việc thay đổi thuế suất, Chính phủ có thể tác động trực tiếp đến giá cả thị trường, từ đó định hướng hoặc kiểm soát hành vi tiêu dùng của xã hội.
  • Tính dịch chuyển linh hoạt: Gánh nặng thuế có sự dịch chuyển mạnh mẽ từ người sản xuất sang người tiêu dùng thông qua cơ chế giá cả trong những điều kiện thị trường nhất định.
  • Mang tính chất lũy thoái: Thuế gián thu thường không căn cứ vào khả năng thu nhập. Do đó, người có thu nhập thấp thường phải chịu tỉ trọng thuế trên thu nhập cao hơn so với người có thu nhập cao khi cùng tiêu dùng một loại sản phẩm.
  • Cơ sở đánh thuế là tiêu dùng: Khác với thuế trực thu đánh vào thu nhập tích lũy, đối tượng chịu tác động của thuế gián thu chính là các khoản chi tiêu cho mục đích tiêu dùng.

3. Ưu điểm và nhược điểm của thuế gián thu

3.1. Ưu điểm

Thuế gián thu được đánh giá là loại thuế có tính ổn định cao và dễ quản lý. Do được thu thông qua giá hàng hóa, dịch vụ, việc thu thuế được thực hiện gián tiếp thông qua doanh nghiệp, từ đó giảm thiểu tình trạng trốn thuế so với một số loại thuế trực thu. 

Bên cạnh đó, nguồn thu từ thuế gián thu thường khá đều đặn do gắn liền với hoạt động tiêu dùng – một yếu tố diễn ra liên tục trong nền kinh tế.

Ngoài ra, thuế gián thu còn là công cụ hiệu quả để Nhà nước điều tiết hành vi tiêu dùng. Thông qua việc áp dụng các mức thuế suất khác nhau, Nhà nước có thể khuyến khích hoặc hạn chế tiêu dùng đối với một số nhóm hàng hóa nhất định. Ví dụ, việc áp thuế cao đối với rượu, bia, thuốc lá nhằm giảm tiêu thụ các sản phẩm có hại cho sức khỏe cộng đồng.

3.2. Nhược điểm

Tuy có nhiều ưu điểm, thuế gián thu cũng tồn tại một số hạn chế đáng chú ý. Trước hết, loại thuế này thường bị đánh giá là thiếu công bằng, do tất cả người tiêu dùng đều phải chịu cùng một mức thuế khi mua hàng hóa hoặc dịch vụ, bất kể mức thu nhập cao hay thấp. Điều này có thể tạo ra gánh nặng tương đối lớn hơn đối với nhóm người có thu nhập thấp.

Bên cạnh đó, thuế gián thu làm tăng giá hàng hóa và dịch vụ trên thị trường, từ đó có thể ảnh hưởng đến sức mua của người tiêu dùng. Trong một số trường hợp, nếu mức thuế quá cao, nó có thể góp phần gây áp lực lạm phát hoặc làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa trong nước so với hàng nhập khẩu.

4. Phân loại thuế gián thu 

Ở Việt Nam các loại thuế gián thu phổ biến gồm: thuế giá trị gia tăng (GTGT), thuế xuất nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường và thuế tài nguyên.

4.1. Thuế giá trị gia tăng

Thuế GTGT là loại thuế tính trên giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình sản xuất, vận chuyển;

Đối tượng chịu thuế GTGT là người tiêu dùng cuối cùng nhưng người thực hiện nghĩa vụ nộp thuế gồm: người sản xuất, kinh doanh sản phẩm hàng hóa, dịch vụ.

4.2. Thuế xuất nhập khẩu

Thuế nhập khẩu là thuế của một đất nước đánh vào hàng hóa có nguồn gốc từ nước ngoài được nhập khẩu vào nước đó trong khâu nhập khẩu nhằm bảo hộ thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm sản xuất trong nước và bổ sung các khoản thu cho ngân sách nhà nước.

Thuế xuất khẩu là khoản thuế được áp dụng trên giá trị hàng hóa xuất khẩu từ thị trường trong nước ra nước ngoài hoặc vào khu phi thuế quan.

Thuế suất hàng nhập khẩu được quy định trong từng nhóm mặt hàng tại Biểu thuế xuất khẩu theo Danh mục nhóm hàng hóa chịu thuế và khung thuế suất thuế xuất khẩu đối với từng nhóm mặt hàng chịu thuế

4.3. Thuế tiêu thụ đặc biệt

Thuế tiêu thụ đặc biệt là loại thuế gián thu, áp dụng cho các loại hàng hóa, dịch vụ có tính chất xa xỉ nhằm điều tiết quá trình sản xuất, nhập khẩu và tiêu dùng trong xã hội.

Mục đích chính là làm tăng nguồn thu ngân sách cho nhà nước và củng cố quản lý sản xuất kinh doanh cho những hàng hóa, dịch vụ chịu thuế.

Các mặt hàng phải chịu thuế tiêu thụ đặc biệt được quy định tại Khoản 1 Điều 2 Luật Tiêu thụ đặc biệt 2018 bao gồm:

  • Nhóm bài lá;
  • Nhóm rượu, bia;
  • Nhóm xăng các loại;
  • Nhóm điều hòa có dung tích dưới 90.000 BTU;
  • Nhóm xe mô tô 2 bánh, 3 bánh có dung tích lớn hơn 125cm3;
  • Nhóm tàu bay, du thuyền được sử dụng dưới dạng dân dụng;
  • Nhóm xe ô tô dưới 24 chỗ, có thiết kế vách ngăn giữa hành khách và hàng hóa;
  • Nhóm các loại hàng mã, vàng mã, không bao gồm đồ chơi trẻ em, đồ dạy học cho trẻ;
  • Nhóm thuốc lá điếu, xì gà, các sản phẩm được được làm từ cây thuốc lá dùng để hút, nhai, ngậm.

4.4. Thuế bảo vệ môi trường 

Thuế bảo vệ môi trường là loại thuế được tính khi người tiêu dùng sử dụng các sản phẩm có ảnh hưởng đến môi trường như: xăng, dầu, than đá, các dung dịch khử trùng, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ và các loại thuốc bảo quản lâm sản…

4.5. Thuế tài nguyên

Thuế tài nguyên là loại thuế mà tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khai thác tài nguyên cần phải đăng ký nghĩa vụ khai thuế và nộp thuế theo quy định của pháp luật về thuế tài nguyên. Trong đó, các loại tài nguyên khi khai thác cần thực hiện đóng thuế tài nguyên bao gồm:
  • Nhóm các loại dầu thô, khí tự nhiên, khí than;
  • Nhóm khoáng sản kim loại hoặc không kim loại;
  • Nhóm các loại động vật, thực vật và hải sản tự nhiên

5. Vai trò của thuế gián thu trong nền kinh tế

Thuế gián thu giữ vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính công, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Trước hết, đây là một trong những nguồn thu chủ yếu và ổn định cho ngân sách Nhà nước. Do được thu thông qua hoạt động tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ – vốn diễn ra thường xuyên và liên tục – nên nguồn thu từ thuế gián thu ít biến động hơn so với nhiều loại thuế khác.

Bên cạnh đó, thuế gián thu còn là công cụ hiệu quả để Nhà nước điều tiết hành vi tiêu dùng trong xã hội. Thông qua việc áp dụng các mức thuế suất khác nhau, Nhà nước có thể khuyến khích hoặc hạn chế việc sử dụng một số loại hàng hóa, dịch vụ. Chẳng hạn, việc áp thuế cao đối với rượu, bia, thuốc lá không chỉ nhằm tăng nguồn thu mà còn góp phần giảm thiểu các tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng.

Ngoài ra, thuế gián thu còn đóng vai trò trong việc điều tiết nền kinh tế vĩ mô. Trong những giai đoạn kinh tế suy giảm, Nhà nước có thể điều chỉnh giảm thuế (ví dụ như giảm thuế giá trị gia tăng) nhằm kích thích tiêu dùng và thúc đẩy tăng trưởng. Ngược lại, khi nền kinh tế có dấu hiệu tăng trưởng nóng hoặc lạm phát cao, việc tăng thuế có thể giúp kiểm soát tổng cầu và ổn định thị trường.

Cuối cùng, thuế gián thu còn góp phần định hướng sản xuất và cơ cấu ngành nghề. Thông qua chính sách thuế, Nhà nước có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số ngành ưu tiên phát triển, đồng thời hạn chế các lĩnh vực không khuyến khích. Nhờ đó, thuế gián thu không chỉ là công cụ thu ngân sách mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế bền vững.

Kết luận

Thuế gián thu là một trong những công cụ quan trọng trong hệ thống thuế của mỗi quốc gia, đóng vai trò vừa tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách Nhà nước, vừa góp phần điều tiết tiêu dùng và định hướng phát triển kinh tế. Thông qua việc được tích hợp vào giá hàng hóa, dịch vụ, loại thuế này tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng của xã hội, từ đó ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế.

Tuy vẫn tồn tại những hạn chế nhất định, đặc biệt liên quan đến tính công bằng, nhưng không thể phủ nhận rằng thuế gián thu mang lại hiệu quả cao trong quản lý và thực thi. Do đó, việc xây dựng chính sách thuế gián thu hợp lý, cân bằng giữa mục tiêu thu ngân sách và ổn định kinh tế - xã hội là yếu tố then chốt trong quá trình phát triển bền vững.

Nguồn:https://ketoananpha.vn/phan-biet-thue-truc-thu-va-thue-gian-thu.html

Thông tin khác

Next Post Previous Post