Buôn lậu và gian lận thương mại: Thực trạng quản lý
Trong thời gian qua, tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới tại Việt Nam tiếp tục diễn biến phức tạp. Dù số vụ việc phát hiện trong một số giai đoạn có xu hướng giảm, giá trị hàng hóa vi phạm lại tăng mạnh, cho thấy quy mô và tính chất vi phạm ngày càng tinh vi hơn.
Đáng chú ý, tuyến đường biển đang trở thành khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro, trong khi tuyến đường bộ và hàng không có xu hướng giảm. Những diễn biến này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tăng cường kiểm soát, ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng chức năng. Cùng AGS phân tích thực trạng và giải pháp quản lý trong bài viết dưới đây.
1. Thực trạng buôn lậu và gian lận thương mại tại Việt Nam
Buôn lậu và gian lận thương mại là những vấn đề đã tồn tại trong nhiều năm, gây ảnh hưởng lớn đến môi trường kinh doanh, nguồn thu ngân sách nhà nước và quyền lợi của doanh nghiệp chân chính. Khi nền kinh tế mở cửa sâu rộng và hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng sôi động, các hành vi vi phạm cũng có xu hướng thay đổi phương thức để tránh bị phát hiện.
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, trong tháng 11/2024, tổng số vụ buôn lậu và gian lận thương mại giảm so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, trị giá hàng hóa vi phạm lại tăng rất mạnh. Điều này cho thấy dù số lượng vụ việc có thể ít hơn, quy mô mỗi vụ lại lớn hơn hoặc liên quan đến các mặt hàng có giá trị cao.
Một điểm đáng chú ý là tỷ trọng vi phạm tại tuyến đường biển tăng mạnh. Đây là khu vực có lưu lượng hàng hóa lớn, phạm vi rộng và khó kiểm soát hơn so với nhiều tuyến vận chuyển khác. Trong khi đó, tuyến đường bộ và hàng không ghi nhận xu hướng giảm, phản ánh hiệu quả nhất định của các biện pháp kiểm soát thời gian qua hoặc sự dịch chuyển phương thức hoạt động của đối tượng vi phạm.
Tình trạng này cho thấy buôn lậu không mất đi mà đang thay đổi địa bàn, phương thức và mức độ tổ chức. Nếu không có giải pháp phù hợp, rủi ro thất thu thuế, cạnh tranh không lành mạnh và lưu thông hàng hóa kém chất lượng sẽ tiếp tục gia tăng.
2. Số liệu kiểm tra và xử lý vi phạm cho thấy điều gì
Trong tháng 11/2024, ngành Hải quan đã phát hiện và xử lý 1.666 vụ vi phạm với tổng trị giá hàng hóa vi phạm ước tính gần 2.987 tỷ đồng. Lũy kế 11 tháng năm 2024, tổng số vụ vi phạm lên tới 16.390 vụ với trị giá hàng hóa khoảng 29.273 tỷ đồng. Đây là con số lớn, phản ánh áp lực đáng kể đối với cơ quan quản lý nhà nước.
Không chỉ dừng ở xử phạt hành chính, nhiều vụ việc có dấu hiệu nghiêm trọng đã được chuyển cơ quan chức năng để xem xét khởi tố. Trong tháng 11, có 16 vụ được kiến nghị khởi tố. Tính từ đầu năm, ngành Hải quan đã khởi tố 24 vụ và chuyển kiến nghị khởi tố thêm 157 vụ khác.
Số tiền thu nộp ngân sách nhà nước từ công tác xử lý vi phạm trong tháng 11 đạt 155,9 tỷ đồng, nâng tổng số thu 11 tháng lên hơn 901 tỷ đồng. Những khoản thu này vừa có ý nghĩa ngân sách, vừa thể hiện tác động răn đe đối với các hành vi vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, các con số xử lý cũng phản ánh rằng hoạt động buôn lậu và gian lận thương mại vẫn diễn ra với tần suất cao. Nếu chỉ tập trung xử lý hậu quả mà thiếu biện pháp phòng ngừa từ sớm, chi phí quản lý sẽ ngày càng lớn và hiệu quả dài hạn khó bền vững.
3. Tác động của buôn lậu và gian lận thương mại đến nền kinh tế
Buôn lậu và gian lận thương mại gây ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường cạnh tranh. Doanh nghiệp tuân thủ đúng nghĩa vụ thuế, kiểm định chất lượng và quy định nhập khẩu thường có chi phí cao hơn. Trong khi đó, hàng hóa nhập lậu hoặc gian lận thuế có thể bán với giá thấp hơn, tạo lợi thế không công bằng trên thị trường.
Ngoài ra, ngân sách nhà nước cũng bị thất thu đáng kể từ các khoản thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng và các nghĩa vụ tài chính khác. Khoản thất thu này có thể ảnh hưởng đến nguồn lực đầu tư công, an sinh xã hội và các chương trình phát triển kinh tế.
Một rủi ro khác là chất lượng hàng hóa lưu thông trên thị trường. Hàng nhập lậu thường không trải qua quy trình kiểm định đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ liên quan đến an toàn thực phẩm, sức khỏe người tiêu dùng hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật. Với các mặt hàng như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thiết bị điện tử hay đồ chơi trẻ em, rủi ro càng đáng lo ngại.
Về dài hạn, nếu tình trạng này kéo dài, niềm tin thị trường sẽ bị ảnh hưởng. Người tiêu dùng khó phân biệt hàng thật, hàng giả, trong khi doanh nghiệp chân chính giảm động lực đầu tư mở rộng sản xuất. Đây là tác động tiêu cực không chỉ về kinh tế mà còn về cấu trúc phát triển thị trường.
4. Vi phạm hàng miễn thuế và công tác phòng chống ma túy
Bên cạnh buôn lậu thông thường, việc sử dụng hàng hóa miễn thuế sai mục đích cũng là vấn đề đáng chú ý. Một số trường hợp lợi dụng chính sách ưu đãi, đưa hàng miễn thuế vào tiêu thụ nội địa nhưng không khai báo đầy đủ với cơ quan Hải quan nhằm trốn nghĩa vụ thuế. Tình trạng này được ghi nhận tại một số khu công nghiệp ngoài khu vực cửa khẩu.
Hành vi trên không chỉ làm thất thu ngân sách mà còn tạo lỗ hổng trong quản lý hàng hóa lưu thông. Nếu không được kiểm soát chặt, chính sách ưu đãi có thể bị lợi dụng sai mục đích, ảnh hưởng đến hiệu quả điều hành chung.
Song song đó, lĩnh vực hải quan còn đóng vai trò quan trọng trong công tác phòng chống ma túy. Trong tháng 11/2024, Hải quan phối hợp với Công an và Bộ đội Biên phòng bắt giữ 15 vụ với 16 đối tượng, thu giữ hơn 106 kg ma túy các loại. Lũy kế 11 tháng năm 2024, tổng cộng 275 vụ với 328 đối tượng bị bắt giữ, tang vật hơn 2 tấn ma túy.
Các số liệu này cho thấy cửa khẩu, cảng biển và tuyến vận chuyển quốc tế vẫn là địa bàn trọng điểm của tội phạm ma túy xuyên quốc gia. Điều này đòi hỏi công tác hải quan không chỉ dừng ở kiểm soát thương mại mà còn gắn với nhiệm vụ bảo đảm an ninh kinh tế và xã hội.
5. Giải pháp tăng cường quản lý trong thời gian tới
Để kiểm soát hiệu quả hơn tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại, trước hết cần tăng cường kiểm tra, giám sát tại các khu vực rủi ro cao, đặc biệt là tuyến đường biển. Đây là địa bàn có lưu lượng hàng hóa lớn và phương thức vận chuyển phức tạp, đòi hỏi nguồn lực chuyên sâu hơn.
Bên cạnh đó, việc phối hợp liên ngành giữa Hải quan, Công an, Bộ đội Biên phòng, Quản lý thị trường và chính quyền địa phương cần được nâng cao. Khi dữ liệu được chia sẻ kịp thời và hành động thống nhất, khả năng phát hiện sớm các đường dây vi phạm sẽ hiệu quả hơn.
Ứng dụng công nghệ cũng là hướng đi quan trọng.
Phân tích dữ liệu lớn, quản lý rủi ro, giám sát container, nhận diện giao dịch bất thường và số hóa hồ sơ xuất nhập khẩu có thể giúp giảm phụ thuộc vào kiểm tra thủ công, đồng thời nâng cao độ chính xác.
Ngoài ra, cần đẩy mạnh truyền thông để doanh nghiệp và người dân hiểu rõ hậu quả của việc tiếp tay cho hàng lậu, hàng không rõ nguồn gốc. Khi nhu cầu thị trường giảm, động lực buôn lậu cũng sẽ suy yếu theo.
Về dài hạn, chính sách cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, dễ tuân thủ và giảm khoảng trống pháp lý. Một hệ thống quy định rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp hợp pháp hoạt động thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế cơ hội lợi dụng chính sách.
Kết luận
Buôn lậu và gian lận thương mại vẫn là thách thức lớn đối với nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng mở rộng. Dù cơ quan chức năng đã đạt nhiều kết quả trong kiểm tra và xử lý vi phạm, diễn biến thực tế cho thấy các hành vi này ngày càng tinh vi và dịch chuyển sang những tuyến vận chuyển khó kiểm soát hơn.
Việc tăng cường quản lý không chỉ nhằm bảo vệ nguồn thu ngân sách mà còn góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ doanh nghiệp chân chính và quyền lợi người tiêu dùng. Trong giai đoạn tới, sự kết hợp giữa pháp luật, công nghệ và phối hợp liên ngành sẽ là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả kiểm soát.
Nguồn
- Bộ Tài chính Việt Nam
- Tổng cục Hải quan Việt Nam
- Báo cáo công tác chống buôn lậu và gian lận thương mại năm 2024
