Cân Bằng Giữa Tính Thận Trọng và Tính Phù Hợp: Chìa Khóa Nâng Cao Chất Lượng Thông Tin Kế Toán Tại Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, việc cân bằng giữa tính thận trọng và tính phù hợp trong kế toán đang trở thành yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng thông tin trên báo cáo tài chính, từ đó thúc đẩy hiệu quả của thị trường vốn. Một bài phân tích của tác giả Đường Nguyễn Hưng đã chỉ ra rằng, hệ thống kế toán Việt Nam hiện đang nghiêng về tính bảo thủ và cần một lộ trình chuyển đổi hợp lý để tiến gần hơn đến các chuẩn mực quốc tế.

1. Tương Tác Then Chốt Giữa Thận Trọng và Phù Hợp

Theo Khung khái niệm về Báo cáo tài chính (IFRS), thông tin kế toán hữu ích phải đảm bảo hai đặc tính quan trọng: tính phù hợp (relevance) và trình bày trung thực (faithful representation). Tính phù hợp giúp nhà đầu tư dự báo và xác nhận các xu hướng kinh tế, trong khi tính trung thực, với cấu phần là sự thận trọng (conservatism), đảm bảo độ tin cậy và tránh việc lạc quan quá mức.

Hai thuộc tính này có mối quan hệ đối trọng:

Tính thận trọng: Yêu cầu ghi nhận chi phí và tổn thất ngay khi có khả năng xảy ra, nhưng chỉ ghi nhận doanh thu và lợi nhuận khi có bằng chứng chắc chắn. Mục tiêu là bảo vệ chủ nợ và nhà đầu tư khỏi rủi ro do thổi phồng lợi nhuận.

Tính phù hợp: Đòi hỏi thông tin phải phản ánh kịp thời các thay đổi kinh tế, thường gắn liền với việc sử dụng giá trị hợp lý (fair value) để cung cấp cái nhìn cập nhật về giá trị doanh nghiệp.

Chất lượng thông tin kế toán được tối ưu hóa khi đạt được điểm cân bằng hài hòa giữa hai yếu tố này. Một hệ thống quá thận trọng sẽ tạo ra các báo cáo tài chính trì trệ, thiếu khả năng dự báo. Ngược lại, một hệ thống quá chú trọng vào các ước tính giá trị hiện tại có thể làm mất đi độ tin cậy của thông tin.

2. Kinh Nghiệm Quốc Tế và Thực Trạng Tại Việt Nam

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy điểm cân bằng giữa thận trọng và phù hợp thay đổi tùy thuộc vào bối cảnh thể chế của mỗi quốc gia:

• Mô thức "thận trọng ưu tiên": Các nước theo hệ thống Code Law như Đức, Nhật Bản (trước IFRS) thường nhấn mạnh tính thận trọng để phục vụ mục đích bảo toàn vốn và tính thuế.
• Mô hình lai linh hoạt: Các nền kinh tế mới nổi như Brazil, Ấn Độ, Hàn Quốc áp dụng IFRS một cách có chọn lọc (carve-out) và theo lộ trình để tránh các cú sốc thông tin, kết hợp giữa yêu cầu của chuẩn mực quốc tế và các yếu tố thận trọng truyền thống.

Tại Việt Nam, hệ thống Chuẩn mực kế toán (VAS) hiện hành được xây dựng theo hướng thận trọng, ưu tiên sử dụng giá gốc (historical cost). Điều này giúp bảo toàn vốn và phục vụ công tác quản lý của nhà nước nhưng lại làm hạn chế tính phù hợp của thông tin, khiến nhà đầu tư khó sử dụng báo cáo tài chính để dự báo dòng tiền và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Việc Bộ Tài chính ban hành Đề án áp dụng IFRS theo Quyết định 345/QĐ-BTC và xây dựng Hệ thống Chuẩn mực Báo cáo tài chính Việt Nam (VFRS) được xem là bước đi quan trọng để dịch chuyển hệ thống kế toán Việt Nam đến một điểm cân bằng mới, tối ưu hơn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi đang cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa các doanh nghiệp lớn, tiên phong áp dụng IFRS và phần đông các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) vẫn trung thành với mô hình bảo thủ.

3. Đề Xuất Chính Sách

Để quá trình chuyển đổi sang IFRS thành công và không gây bất ổn, bài viết đề xuất một chiến lược chính sách dựa trên ba trụ cột chính:

Áp dụng chuẩn mực hai tầng: IFRS sẽ là bắt buộc đối với các doanh nghiệp đại chúng và có quy mô lớn. Song song đó, VFRS (phiên bản đơn giản hóa từ IFRS nhưng vẫn giữ các yếu tố thận trọng cần thiết) sẽ được áp dụng cho khối SME.

Cơ chế phê chuẩn nội địa linh hoạt: Thành lập một Hội đồng Chuẩn mực Tài chính để rà soát và điều chỉnh các chuẩn mực IFRS mới trước khi áp dụng tại Việt Nam. Cơ chế này giúp "đệm" các tác động tiêu cực, đặc biệt là với các chuẩn mực phức tạp hoặc có xung đột với chính sách thuế.

Tích hợp chính sách thuế và kiểm toán: Tách biệt rõ ràng giữa kế toán tài chính và kế toán thuế để loại bỏ động cơ duy trì tính bảo thủ vì mục đích thuế. Đồng thời, nâng cao năng lực và trách nhiệm của kiểm toán viên trong việc xác minh các ước tính giá trị hợp lý.

Bên cạnh đó, các giải pháp cụ thể cũng được đưa ra như: phát triển năng lực định giá độc lập, yêu cầu doanh nghiệp công bố chi tiết hơn về các giả định và rủi ro (MD&A), và thiết lập cơ chế khuyến khích (ưu đãi thuế, tín dụng) cũng như răn đe (xử phạt nghiêm các hành vi sai phạm) để thúc đẩy quá trình chuyển đổi.

Việc dịch chuyển thành công đến một điểm cân bằng mới giữa tính thận trọng và tính phù hợp sẽ giúp Việt Nam cải thiện đáng kể tính minh bạch và hữu ích của thông tin kế toán, từ đó củng cố niềm tin của thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.