Quan họ Bắc Ninh – “bling” không cần hào nhoáng

Quan họ Bắc Ninh là một trong những loại hình nghệ thuật truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, gắn liền với vùng Kinh Bắc – khu vực văn hóa lâu đời nằm ở phía Bắc Việt Nam, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh và một phần tỉnh Bắc Giang. Với lịch sử phát triển hàng trăm năm, Quan họ không chỉ là âm nhạc dân gian mà còn là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần và văn hóa cộng đồng của người Việt.

Năm 2009, dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đánh dấu sự ghi nhận của thế giới đối với giá trị đặc biệt của loại hình nghệ thuật này. Dù không mang tính hào nhoáng hay hiện đại theo nghĩa thông thường, Quan họ vẫn “bling” theo cách riêng của mình – bằng sự tinh tế, bền bỉ và chiều sâu văn hóa.

Quan họ là hình thức hát giao duyên truyền thống giữa nam và nữ. Người hát Quan họ thường được gọi là liền anh (nam) và liền chị (nữ). Các nhóm hát đối đáp với nhau theo những làn điệu đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc trưng của Quan họ là sự đối thoại bằng âm nhạc. Một bên hát “câu ra”, bên kia hát “câu đối”, thường sử dụng cùng làn điệu nhưng lời ca khác nhau. Quá trình hát có thể kéo dài nhiều lượt, thể hiện sự hiểu biết, tinh tế và khả năng ghi nhớ của người hát.

Khác với nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn, Quan họ không đặt nặng yếu tố trình diễn cho khán giả. Truyền thống Quan họ coi việc hát là một hình thức giao tiếp văn hóa, nơi con người kết nối với nhau thông qua giọng hát và lời ca.

Quan họ được hình thành và phát triển trong môi trường làng xã truyền thống. Không gian hát Quan họ rất đa dạng, từ sân đình, bến nước, thuyền trên sông cho đến trong nhà của các gia đình Quan họ. Những dịp phổ biến để hát Quan họ là lễ hội làng, đặc biệt là hội Lim, diễn ra vào đầu năm âm lịch.

Trong xã hội truyền thống, Quan họ gắn liền với sinh hoạt cộng đồng. Việc hát không diễn ra ngẫu nhiên mà tuân theo những quy ước, lễ nghĩa và mối quan hệ xã hội rõ ràng. Điều này giúp Quan họ không chỉ là âm nhạc, mà còn là một phần của nếp sống và văn hóa ứng xử.

Về mặt âm nhạc, Quan họ có giai điệu chậm rãi, mềm mại và giàu tính trữ tình. Người hát Quan họ thường hát mộc, không sử dụng nhạc cụ đệm, nhằm làm nổi bật sự hòa quyện giữa các giọng hát. Kỹ thuật hát Quan họ yêu cầu sự chính xác trong cao độ, nhịp điệu và cách nhả chữ.

Quan họ có hệ thống làn điệu phong phú, được phân chia thành các nhóm khác nhau, từ những làn điệu cổ đến những làn điệu phát triển sau này. Mỗi làn điệu mang sắc thái cảm xúc riêng, nhưng đều giữ được nét tinh tế và cân bằng đặc trưng của Quan họ.

Trang phục cũng là một phần quan trọng tạo nên hình ảnh Quan họ Bắc Ninh. Liền chị thường mặc áo tứ thân, váy dài, đội nón quai thao; liền anh mặc áo the, khăn xếp. Trang phục không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn phản ánh phong tục và thẩm mỹ truyền thống của vùng Kinh Bắc.

Quan họ phản ánh sâu sắc quan niệm sống và cách ứng xử của người Việt trong xã hội truyền thống. Lời ca Quan họ thường nói về tình yêu, tình bạn, sự gắn bó giữa con người với con người, nhưng được thể hiện một cách kín đáo, ý nhị.

Bên cạnh đó, Quan họ đề cao tinh thần cộng đồng và sự hài hòa. Việc hát Quan họ không mang tính cạnh tranh, mà chú trọng sự phối hợp, lắng nghe và tôn trọng lẫn nhau. Đây là những giá trị văn hóa có ý nghĩa lâu dài, vượt ra ngoài phạm vi âm nhạc.

Trong bối cảnh xã hội hiện nay, đời sống cộng đồng truyền thống có nhiều thay đổi. Quan họ vì thế không còn xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày như trước. Thay vào đó, Quan họ được duy trì thông qua các lễ hội, câu lạc bộ văn hóa, trường học và các chương trình biểu diễn.

Việc UNESCO công nhận Quan họ đã góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của di sản này, đồng thời thúc đẩy các hoạt động bảo tồn và truyền dạy. Nhiều địa phương tại Bắc Ninh đã tổ chức các lớp học Quan họ, thành lập câu lạc bộ để tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận loại hình nghệ thuật truyền thống.

Bên cạnh hình thức truyền thống, Quan họ cũng được giới thiệu trong các hoạt động du lịch và giao lưu văn hóa quốc tế, giúp bạn bè nước ngoài hiểu hơn về văn hóa Việt Nam.

Khái niệm “bling” thường gợi liên tưởng đến sự rực rỡ và hiện đại. Tuy nhiên, với Quan họ Bắc Ninh, “bling” không đến từ ánh đèn sân khấu hay sự hào nhoáng, mà đến từ giá trị bền vững và chiều sâu văn hóa. Sự tinh tế trong giọng hát, sự chặt chẽ trong cấu trúc làn điệu và mối liên kết cộng đồng chính là những yếu tố khiến Quan họ tỏa sáng theo cách rất riêng.

Quan họ Bắc Ninh là minh chứng cho việc một di sản văn hóa có thể tồn tại lâu dài không nhờ sự ồn ào, mà nhờ khả năng gắn bó với con người và cộng đồng. Việc tìm hiểu Quan họ không chỉ giúp hiểu thêm về một loại hình nghệ thuật, mà còn mở ra góc nhìn sâu hơn về văn hóa và đời sống tinh thần của người Việt Nam.