Tại sao doanh nghiệp có lãi vẫn thiếu tiền mặt? Góc nhìn từ việc quản lý dòng tiền

VCA HIEN ACC

22 thg 2, 2026

Trong quá trình vận hành doanh nghiệp, không ít nhà quản lý rơi vào tình huống tưởng chừng như nghịch lý: báo cáo tài chính cho thấy lợi nhuận sau thuế tăng trưởng tốt, công ty hoạt động có lãi, nhưng thực tế lại thường xuyên rơi vào tình trạng căng thẳng dòng tiền, thậm chí thiếu tiền mặt để chi trả các nghĩa vụ tài chính ngắn hạn như lương nhân viên, tiền thuê mặt bằng, thanh toán nhà cung cấp hay chi phí vận hành hàng ngày. Đây không phải là điều hiếm gặp, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc các doanh nghiệp đang trong giai đoạn mở rộng sản xuất. Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này không nằm ở lợi nhuận thuần, mà nằm ở cách thức doanh nghiệp quản lý và kiểm soát dòng tiền – yếu tố cốt lõi quyết định khả năng tồn tại và phát triển ổn định trong dài hạn.

1. Lợi nhuận kế toán không đồng nghĩa với tiền mặt thực thu

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến doanh nghiệp có lãi nhưng vẫn thiếu tiền mặt chính là do sự khác biệt giữa lợi nhuận kế toán và dòng tiền thực tế. Trong hệ thống kế toán dồn tích (accrual basis) – phương pháp được sử dụng phổ biến hiện nay – doanh thu và chi phí được ghi nhận vào thời điểm phát sinh, không phụ thuộc vào thời điểm tiền được thu hay chi. Ví dụ, khi doanh nghiệp bán hàng và xuất hóa đơn cho khách, kế toán ghi nhận doanh thu ngay thời điểm đó, bất kể khách hàng đã thanh toán hay chưa. Tương tự, chi phí khấu hao tài sản cố định vẫn được tính vào báo cáo lãi lỗ dù không có dòng tiền thực chi ra.

Kết quả là, doanh nghiệp có thể ghi nhận mức lợi nhuận khả quan trên báo cáo tài chính, nhưng nếu khoản doanh thu chủ yếu là công nợ chưa thu hoặc chi phí đầu tư tài sản không đi kèm dòng tiền thanh toán hợp lý, thì dòng tiền thực tế vẫn có thể âm – tức là tiền mặt bị thiếu hụt trong kỳ.

2. Vốn lưu động bị “giam” trong hàng tồn kho và công nợ phải thu

Một nguyên nhân thường gặp khác khiến doanh nghiệp có lãi mà thiếu tiền mặt là do vốn lưu động bị khóa chặt trong hàng tồn kho hoặc các khoản phải thu khách hàng, đặc biệt phổ biến trong các doanh nghiệp sản xuất, thương mại hoặc xuất nhập khẩu. Khi doanh nghiệp nhập lượng lớn nguyên vật liệu, sản xuất hàng hóa hoặc trữ hàng để đón đầu mùa cao điểm, dòng tiền sẽ bị đẩy vào tồn kho – tức là tiền đã chi nhưng chưa tạo ra dòng thu tương ứng. Nếu sản phẩm không được tiêu thụ kịp thời, hoặc chu kỳ sản xuất kéo dài, thì doanh nghiệp sẽ rơi vào tình trạng thiếu hụt tiền mặt để chi trả cho các hoạt động hàng ngày.

Tương tự, khi doanh nghiệp bán hàng nhưng áp dụng chính sách thanh toán trả chậm (thường là 30, 60 hoặc 90 ngày), thì tiền từ khách hàng sẽ chưa về ngay, trong khi các chi phí đầu vào như nguyên vật liệu, lương, điện nước lại phải thanh toán ngay. Nếu không có chiến lược quản lý công nợ phải thu hiệu quả, doanh nghiệp rất dễ gặp tình trạng thiếu tiền mặt, dù doanh số và lợi nhuận kế toán vẫn đang ghi nhận ở mức tăng trưởng.

3. Chi đầu tư, trả nợ hoặc chi phí một lần ảnh hưởng đến dòng tiền

Ngoài hoạt động kinh doanh thường xuyên, dòng tiền còn chịu ảnh hưởng bởi các khoản chi đầu tư dài hạn, chi trả nợ vay, hoặc các khoản chi phí bất thường phát sinh trong kỳ. Chẳng hạn, khi doanh nghiệp đầu tư xây dựng nhà xưởng mới, mua máy móc thiết bị hoặc triển khai hệ thống phần mềm quản lý, dù các khoản chi này không ghi nhận trực tiếp vào chi phí trong kỳ (mà được phân bổ khấu hao theo thời gian), nhưng vẫn làm giảm đáng kể lượng tiền mặt sẵn có tại thời điểm phát sinh. Tương tự, nếu doanh nghiệp có khoản vay lớn đến hạn thanh toán gốc, hoặc phải chi tiền cho một vụ kiện tụng, phạt hành chính hay sửa chữa khẩn cấp, thì áp lực dòng tiền sẽ lập tức gia tăng, bất kể tình hình lợi nhuận trước đó có tích cực đến đâu.

Nhiều doanh nghiệp trong giai đoạn mở rộng hoặc tái cấu trúc thường bị rơi vào thế mất cân bằng dòng tiền, do không đánh giá kỹ lưỡng năng lực thanh toán thực tế, dẫn đến việc sử dụng toàn bộ dòng tiền hoạt động để chi trả cho các khoản đầu tư lớn, trong khi chưa tạo ra được dòng thu tương ứng đủ mạnh để bù đắp.

Tình trạng doanh nghiệp có lãi nhưng thiếu tiền mặt tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời. Điều này nhấn mạnh rằng lợi nhuận không thể thay thế cho dòng tiền, và một doanh nghiệp chỉ thực sự khỏe mạnh khi duy trì được dòng tiền dương bền vững chứ không chỉ là những con số đẹp trên báo cáo kết quả kinh doanh.