Thuế GTGT là gì? Lịch sử hình thành, ý nghĩa và quy định tại Việt Nam

DAD JP THANH

15 thg 3, 2026

Thuế Giá trị gia tăng (GTGT) hay còn gọi là Value Added Tax (VAT) là một trong những sắc thuế quan trọng nhất trong hệ thống thuế của nhiều quốc gia trên thế giới. Hầu như mọi doanh nghiệp đều phải tiếp xúc với loại thuế này trong quá trình sản xuất, kinh doanh hoặc cung cấp dịch vụ.

Tại Việt Nam, thuế GTGT không chỉ đóng vai trò quan trọng trong nguồn thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kế toán, tài chính và chiến lược giá của doanh nghiệp. Đặc biệt đối với các doanh nghiệp nước ngoài – việc hiểu rõ bản chất và lịch sử của thuế GTGT sẽ giúp tuân thủ pháp luật và tối ưu chi phí thuế.

Hãy cùng AGS tìm hiểu về Thuế GTGT trong bài viết dưới đây.

1. Lịch sử hình thành thuế GTGT trên thế giới

Câu chuyện về thuế GTGT bắt đầu từ giữa thế kỷ XX tại châu Âu.

Năm 1954, nhà kinh tế học người Pháp Maurice Lauré – khi đó là giám đốc cơ quan thuế của Pháp – đã đề xuất một loại thuế hoàn toàn mới: thuế đánh trên phần giá trị tăng thêm của hàng hóa và dịch vụ. Ý tưởng này ra đời nhằm khắc phục những hạn chế của thuế doanh thu, vốn gây ra tình trạng đánh thuế chồng thuế trong chuỗi sản xuất và phân phối.

Ngày 10/04/1954, Pháp chính thức áp dụng thuế GTGT cho các doanh nghiệp lớn. Sau một thời gian thử nghiệm thành công, loại thuế này dần được mở rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Từ Pháp, thuế GTGT nhanh chóng lan rộng sang nhiều quốc gia khác:

Thập niên 1960: được áp dụng rộng rãi tại châu Âu
Thập niên 1980 – 1990: lan sang châu Á và Mỹ Latin
Hiện nay: hơn 160 quốc gia trên thế giới áp dụng VAT

Sự phổ biến của thuế GTGT đến từ một đặc điểm quan trọng: thuế được thu ở từng giai đoạn của chuỗi giá trị nhưng không gây trùng lặp.

Ví dụ:

Từ khâu Nhà sản xuất → nhà phân phối → cửa hàng → người tiêu dùng.

Ở mỗi giai đoạn, thuế chỉ tính trên phần giá trị tăng thêm.

Chính vì vậy, thuế GTGT được xem là một trong những cải cách thuế quan trọng nhất của thế kỷ XX.

2. Ý nghĩa của thuế GTGT trong nền kinh tế

Thuế GTGT không chỉ là công cụ thu ngân sách mà còn giúp tổ chức và minh bạch hóa nền kinh tế. Nhờ cơ chế đánh thuế trên phần giá trị tăng thêm ở mỗi khâu của chuỗi sản xuất – phân phối, loại thuế này giúp hệ thống thuế trở nên hợp lý và hiệu quả hơn.

Minh họa cơ chế thuế GTGT

Thuế được tính trên phần giá trị tăng thêm ở mỗi bước, nhưng người chịu thuế cuối cùng chính là người tiêu dùng.

Ý nghĩa chính của thuế GTGT:

2.1. Nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước

Thuế GTGT được áp dụng rộng rãi đối với hàng hóa và dịch vụ nên tạo ra nguồn thu lớn và ổn định cho ngân sách.

Ở nhiều quốc gia, VAT là nguồn thu thuế lớn nhất.

2.2. Hạn chế tình trạng đánh thuế trùng

Trước khi có thuế GTGT, nhiều quốc gia áp dụng thuế doanh thu – loại thuế tính trên toàn bộ giá bán ở mỗi khâu. Điều này dẫn đến tình trạng thuế chồng thuế.

Ví dụ: một sản phẩm đi qua nhiều khâu như sản xuất → bán buôn → bán lẻ. Nếu mỗi khâu đều bị tính thuế trên toàn bộ giá bán thì phần thuế đã tính ở khâu trước sẽ tiếp tục bị tính thuế lần nữa.

Thuế GTGT ra đời để giải quyết vấn đề này. Thay vì đánh thuế trên toàn bộ doanh thu, thuế chỉ tính trên phần giá trị tăng thêm mà mỗi doanh nghiệp tạo ra. Nhờ đó, hệ thống thuế trở nên công bằng và không làm tăng giá sản phẩm một cách bất hợp lý.

2.3. Doanh nghiệp chỉ nộp thuế trên phần giá trị mình tạo ra

Một đặc điểm quan trọng của thuế GTGT là cơ chế khấu trừ thuế đầu vào – thuế đầu ra.

Doanh nghiệp khi bán hàng sẽ thu thuế GTGT từ khách hàng (thuế đầu ra), nhưng đồng thời được khấu trừ phần thuế đã trả khi mua hàng hóa hoặc dịch vụ đầu vào.

Công thức cơ bản:

Thuế phải nộp = Thuế GTGT đầu ra − Thuế GTGT đầu vào

Nhờ cơ chế này, doanh nghiệp thực chất chỉ nộp thuế trên phần giá trị tăng thêm mà mình tạo ra, còn phần thuế đã trả ở khâu trước sẽ được khấu trừ.

2.4. Người tiêu dùng là người chịu thuế cuối cùng

Mặc dù doanh nghiệp là đơn vị kê khai và nộp thuế, nhưng người chịu thuế thực sự là người tiêu dùng cuối cùng.

Bởi vì thuế GTGT được cộng vào giá bán của hàng hóa và dịch vụ. Doanh nghiệp chỉ đóng vai trò thu hộ và nộp hộ thuế cho Nhà nước. Chính vì vậy Thuế GTGT được xếp loại vào thuế gián thu.

Ví dụ: nếu giá sản phẩm là 250 và thuế suất GTGT là 10%, người tiêu dùng sẽ trả: 250 + 25 (VAT) = 275.

-> Người tiêu dung đã trả thuế 25 thông qua việc thanh toán theo giá bán.

-> Khoản thuế 25 này sẽ được các doanh nghiệp trong chuỗi phân phối nộp dần cho Nhà nước thông qua cơ chế khấu trừ thuế.

2.5. Khuyến khích minh bạch hóa hóa đơn

Doanh nghiệp muốn khấu trừ thuế đầu vào bắt buộc phải có hóa đơn hợp lệ. Điều này khiến các doanh nghiệp có động lực yêu cầu hóa đơn trong mọi giao dịch.

Điều này giúp:

Tăng tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh
Hạn chế giao dịch không khai báo, cải thiện hệ thống kế toán
Nâng cao hiệu quả quản lý thuế của Nhà nước

2.6. Hỗ trợ hoạt động xuất khẩu

Hầu hết các quốc gia áp dụng thuế suất 0% đối với hàng xuất khẩu, giúp:

Tăng sức cạnh tranh quốc tế
Thúc đẩy thương mại toàn cầu

3. Nhược điểm của thuế GTGT

Luật thuế giá trị gia tăng có nhiều ưu điểm hơn nhược điểm, sau đây là các nhược điểm của thuế giá trị gia tăng.

Một, do thuế giá trị gia tăng được khấu trừ và hoàn thuế, nên phải dựa vào chứng từ, tạo nên khối lượng lớn chứng từ bắt buộc phải có. Đồng thời để đối chiếu chứng từ, thì phải có thủ tục, mẫu biểu kê khai. Do vậy đánh giá là phức tạp.

Hai, thuế giá trị gia tăng, thu thuế trên hàng hoá, dịch vụ ở khâu tiêu dùng cuối cùng, nhưng việc nộp thuế phải thông qua doanh nghiệp, điều này làm tăng chi phí nhân sự, kế toán hành chính của doanh nghiệp. Do vậy đánh giá là tăng chi phí xã hội.

Ba, các nước, có nhiều mức thuế suất thuế giá trị gia tăng khác nhau, sẽ vấp phải khó khăn khi thực hiện. Lý do là không định nghĩa được hết, các đối tượng phân loại ngành nghề nào, theo thuế suất nào. Đồng thời, nhiều đối tượng thuế suất khác nhau, thì tuân thủ theo bộ chứng từ thuế khác nhau, từ đó hình thành sự nhiêu khê. Bên cạnh đó, một số cá nhân, tổ chức lợi dụng sự nhiêu khê này, thực hiện hành vi mua bán hoá đơn, và hoàn thuế bất hợp pháp.

4. Lịch sử thuế GTGT tại Việt Nam và các thay đổi qua các năm

Giai đoạn trước năm 1999

Trước khi áp dụng VAT, Việt Nam sử dụng thuế doanh thu.

Tuy nhiên, loại thuế này có nhiều hạn chế:

Đánh thuế trùng qua nhiều khâu
Làm tăng giá thành sản phẩm
Gây khó khăn cho doanh nghiệp

Luật thuế GTGT đầu tiên (1997)

Ngày 10/05/1997, Quốc hội Việt Nam ban hành Luật thuế GTGT số 02/1997/QH9.

Luật này chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/1999, thay thế thuế doanh thu trước đây.

Đây được xem là một bước cải cách quan trọng của hệ thống thuế Việt Nam.

Các lần sửa đổi quan trọng

2008 – Luật thuế GTGT mới

Luật số 13/2008/QH12 được ban hành nhằm hoàn thiện hệ thống thuế và quy định rõ các mức thuế suất.

Các mức thuế cơ bản gồm:

0%: hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu
5%: hàng hóa thiết yếu
10%: mức thuế suất phổ biến

2022 – 2024: giảm thuế hỗ trợ kinh tế

Sau đại dịch COVID-19, Việt Nam áp dụng chính sách giảm thuế GTGT từ 10% xuống 8% đối với nhiều hàng hóa và dịch vụ nhằm kích thích tiêu dùng.

2025 – 2026: luật thuế GTGT sửa đổi

Luật thuế GTGT mới được thông qua với nhiều thay đổi:

Mở rộng đối tượng chịu thuế
Điều chỉnh một số nhóm thuế suất
Thay đổi điều kiện khấu trừ và hoàn thuế

Luật bắt đầu có hiệu lực từ 2025–2026 tùy từng điều khoản.

Quy định thuế GTGT hiện hành

Hiện nay tại Việt Nam, thuế GTGT được áp dụng với 3 mức thuế suất chính:

Thuế suất áp dụng

0%: Hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu
5%: Hàng hóa thiết yếu
10%: Thuế suất phổ thông

Kết luận

Thuế GTGT là một trong những cải cách thuế quan trọng nhất của nền kinh tế hiện đại. Bắt đầu từ Pháp năm 1954, loại thuế này đã nhanh chóng lan rộng ra toàn thế giới và trở thành trụ cột của hệ thống thuế tại nhiều quốc gia.

Tại Việt Nam, thuế GTGT được áp dụng từ năm 1999 và đã trải qua nhiều lần cải cách để phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế. Đối với doanh nghiệp, việc hiểu rõ quy định về thuế GTGT sẽ giúp đảm bảo tuân thủ pháp luật và tối ưu hóa hoạt động tài chính – kế toán.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian để đọc bài viết này. Hy vọng bạn đã có được những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin cũng như cơ hội việc làm tại AGS nhé.