Nếu nghi ngờ gian lận nhưng không có bằng chứng, kiểm toán viên sẽ làm gì?

HUE Thanh Nhan ACC Intern

8 thg 4, 2026

Trong thực tế kiểm toán, không phải lúc nào các sai phạm cũng được thể hiện rõ ràng qua chứng từ hay số liệu. Có những trường hợp kiểm toán viên nhận thấy dấu hiệu bất thường nhưng chưa đủ bằng chứng để khẳng định đó là gian lận. Đây là tình huống đòi hỏi sự thận trọng cao, bởi nếu xử lý sai có thể dẫn đến kết luận thiếu chính xác hoặc bỏ sót rủi ro quan trọng. Vì vậy, kiểm toán viên sẽ áp dụng nhiều thủ tục chuyên môn để tiếp cận vấn đề một cách hệ thống và logic. Dưới đây AGS sẽ cung cấp cho bạn một số thao tác nghiệp vụ của một kiểm toán viên nếu nghi ngờ có gian lận nhé.

1. Nhận diện điểm đáng ngờ:

Kiểm toán viên sẽ bắt đầu bằng việc quan sát và phân tích các dấu hiệu bất thường trong dữ liệu tài chính. Những dấu hiệu này có thể là sự biến động không hợp lý giữa các kỳ, các giao dịch không có đầy đủ chứng từ hoặc các khoản mục có xu hướng “đẹp bất thường”.

Điểm quan trọng là các dấu hiệu này không trực tiếp chứng minh gian lận, nhưng lại đóng vai trò như tín hiệu cảnh báo ban đầu. Việc nhận diện đúng và kịp thời các “red flags” giúp kiểm toán viên định hướng lại toàn bộ quá trình kiểm tra, tránh bỏ sót những rủi ro tiềm ẩn.

2. Tăng mức độ nghi ngờ:

Khi có nghi ngờ, kiểm toán viên sẽ áp dụng nguyên tắc hoài nghi nghề nghiệp ở mức cao hơn. Điều này không có nghĩa là họ mặc định doanh nghiệp gian lận, mà là luôn giữ thái độ thận trọng và không chấp nhận thông tin một cách dễ dàng.

Họ sẽ xem xét các giả định khác nhau, đặt câu hỏi về tính hợp lý của số liệu và đánh giá xem liệu có khả năng tồn tại sai sót trọng yếu hay không. Chính sự hoài nghi này giúp kiểm toán viên duy trì tính độc lập và khách quan trong suốt quá trình kiểm toán.

3. Mở rộng về phạm vi kiểm tra:

Khi nghi ngờ tăng lên, kiểm toán viên sẽ điều chỉnh kế hoạch bằng cách mở rộng về phạm vi kiểm tra như việc tăng thêm kích thước mẫu, lựa chọn thêm những giao dịch bất thường hay việc kiểm tra thêm những khoản mục có rủi ro cao hơn.

Mở rộng về phạm vi kiểm tra không chỉ giúp làm tăng khả năng phát hiện sai sót mà còn tạo ra một cái nhìn đa dạng, tổng thể hơn về bản chất của các giao dịch. Đây có thể coi là bước quan trọng để chuyển từ nghi ngờ sang xác minh.

4. Kiểm tra chi tiết chứng từ:

Ở giai đoạn này, kiểm toán viên sẽ tiến hành kiểm tra sâu vào từng chứng từ liên quan như hóa đơn, hợp đồng, phiếu thu chi. Không chỉ dừng lại ở việc xem chứng từ có tồn tại hay không, họ còn đánh giá tính hợp lý về mặt kinh tế của giao dịch.

Ví dụ, một giao dịch có đầy đủ giấy tờ nhưng lại không phù hợp với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp vẫn có thể là dấu hiệu bất thường. Do đó, việc kiểm tra chứng từ luôn đi kèm với phân tích logic và bối cảnh thực tế.

5. Xác nhận với bên thứ ba:

Để tăng độ tin cậy của bằng chứng, kiểm toán viên thường thực hiện xác nhận với các bên thứ ba như ngân hàng, khách hàng hoặc nhà cung cấp có liên quan đến những chứng từ được xem là nghi ngờ gian lận. Đây là nguồn thông tin độc lập, giúp kiểm chứng lại dữ liệu do doanh nghiệp cung cấp.

Việc xác nhận này đặc biệt quan trọng trong các khoản mục như tiền gửi ngân hàng, công nợ hoặc doanh thu. Nếu có sự chênh lệch giữa thông tin nội bộ và xác nhận bên ngoài, kiểm toán viên sẽ có cơ sở để tiếp tục điều tra sâu hơn, từ đó có thể đưa ra kết luận là có gian lận hay không.

6. Phân tích dữ liệu:

Với sự hỗ trợ của công nghệ, kiểm toán viên có thể sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu để rà soát toàn bộ hệ thống giao dịch. Điều này giúp phát hiện các mẫu bất thường như giao dịch lặp lại, số liệu làm tròn bất thường hoặc các giao dịch phát sinh vào thời điểm nhạy cảm.

Phân tích dữ liệu không thay thế hoàn toàn con người, nhưng là công cụ mạnh giúp kiểm toán viên nhìn ra những vấn đề mà phương pháp truyền thống có thể bỏ sót. Biết áp dụng những công cụ này kiến cho kiểm toán viên có thể tránh khỏi những sai lầm không đáng có trong việc rà soát và kiểm tra.

7. Đánh giá lại rủi ro kiểm toán:

Sau khi thu thập thêm bằng chứng và thông tin, kiểm toán viên sẽ đánh giá lại mức độ rủi ro của khoản mục. Nếu rủi ro tăng lên, họ sẽ điều chỉnh chiến lược kiểm toán, phân bổ thêm thời gian và nguồn lực để kiểm tra sâu và kĩ càng hơn để tránh các sai sót không đáng có hoặc do gian lận.

Việc đánh giá lại rủi ro giúp đảm bảo rằng kiểm toán luôn tập trung vào những khu vực có khả năng sai sót cao nhất, từ đó nâng cao hiệu quả của toàn bộ quá trình.

8. Nếu vẫn chưa có bằng chứng thì xử lí như thế nào:

Trong một số trường hợp, dù đã thực hiện nhiều thủ tục, kiểm toán viên vẫn không thu thập được bằng chứng đủ mạnh để kết luận. Khi đó, họ sẽ không đưa ra kết luận cảm tính mà ghi nhận vấn đề vào hồ sơ kiểm toán và đánh giá mức độ ảnh hưởng.

Tùy theo mức độ rủi ro, kiểm toán viên có thể đưa ra ý kiến kiểm toán phù hợp, chẳng hạn như ý kiến ngoại trừ hoặc nhấn mạnh vấn đề. Điều này giúp đảm bảo rằng người sử dụng báo cáo tài chính vẫn được cảnh báo về rủi ro tiềm ẩn trong báo cao đó và có thể đưa ra cái nhìn khách quan tổng thể hơn.

Nói tóm lại thì khi nghi nghi ngờ gian lận nhưng chưa có bằng chứng rõ ràng, kiểm toán viên sẽ áp dụng một chuỗi các thủ tục chuyên môn từ nhận diện dấu hiệu, mở rộng kiểm tra đến đánh giá rủi ro và đưa ra ý kiến phù hợp. Quy trình này cho thấy kiểm toán không chỉ là việc kiểm tra số liệu đơn thuần, mà còn là sự kết hợp giữa phân tích, kinh nghiệm và phán đoán nghề nghiệp.