Chứng khoán phái sinh: Vì sao thị trường giảm vẫn có lãi?

Khi thị trường chứng khoán giảm điểm, nhiều nhà đầu tư trên thị trường cơ sở phải đối mặt với khoản lỗ do giá cổ phiếu đi xuống. Tuy nhiên, vẫn có những nhà đầu tư ghi nhận lợi nhuận ngay trong các phiên giảm mạnh. Điều này xuất phát từ cơ chế của chứng khoán phái sinh – công cụ tài chính cho phép giao dịch theo cả xu hướng tăng và giảm của thị trường. Dù mang lại cơ hội sinh lời linh hoạt, chứng khoán phái sinh cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro do sử dụng đòn bẩy và cơ chế ký quỹ. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu chứng khoán phái sinh là gì, cách thức hoạt động và lý do vì sao thị trường giảm vẫn có thể tạo ra cơ hội đầu tư.

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính mà giá trị của nó được hình thành dựa trên một tài sản cơ sở. Tài sản cơ sở có thể là cổ phiếu, chỉ số chứng khoán, trái phiếu, hàng hóa hoặc các loại tài sản tài chính khác. Khác với việc mua trực tiếp cổ phiếu trên thị trường cơ sở, khi giao dịch chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư không sở hữu tài sản cơ sở mà tham gia vào một hợp đồng có giá trị biến động theo tài sản đó.

Hiện nay, thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam có các sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số VN30, VN100 và hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ. Trong đó, hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là một trong những sản phẩm có hoạt động giao dịch nổi bật. Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là hợp đồng phái sinh có tài sản cơ sở là chỉ số VN30. Nhà đầu tư không trực tiếp mua hoặc bán chỉ số VN30 mà giao dịch hợp đồng dựa trên kỳ vọng về biến động của chỉ số. Khi đến thời điểm thanh toán cuối cùng, hợp đồng được tất toán bằng tiền theo quy định.

Sự ra đời của thị trường chứng khoán phái sinh không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm đầu tư mà còn mang lại nhiều lợi ích cho thị trường tài chính, bao gồm: 

Chính đặc điểm cuối cùng là yếu tố khiến nhiều người tò mò: làm thế nào để có thể kiếm lợi nhuận ngay cả khi thị trường giảm điểm? Để trả lời câu hỏi này, trước tiên cần hiểu cách giao dịch chứng khoán phái sinh vận hành.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa thị trường chứng khoán cơ sở và thị trường chứng khoán phái sinh nằm ở cách thức giao dịch. Trên thị trường cơ sở, nhà đầu tư thường mua cổ phiếu với kỳ vọng giá sẽ tăng trong tương lai. Trong khi đó, trên thị trường phái sinh, nhà đầu tư giao dịch các hợp đồng tương lai và có thể tìm kiếm lợi nhuận ở cả hai chiều biến động của thị trường.

Long (mở vị thế mua) là việc nhà đầu tư kỳ vọng giá hợp đồng tương lai sẽ tăng.

Ví dụ, nếu nhà đầu tư mở vị thế Long khi hợp đồng VN30F giao dịch ở mức 1.600 điểm và sau đó giá tăng lên 1.620 điểm, việc đóng vị thế tại mức giá mới tạo ra chênh lệch 20 điểm. Khoản lãi thực tế bằng chênh lệch điểm nhân với hệ số nhân hợp đồng, sau đó được điều chỉnh theo các khoản phí và thuế liên quan (nếu có).

Short (mở vị thế bán) là việc nhà đầu tư dự đoán giá hợp đồng sẽ giảm trong thời gian tới.

Ví dụ, nếu hợp đồng VN30F đang ở mức 1.600 điểm và nhà đầu tư dự báo thị trường sẽ giảm, họ có thể mở vị thế Short. Khi giá giảm xuống 1.580 điểm, nhà đầu tư thực hiện giao dịch ngược chiều để đóng vị thế. Khi đó, nhà đầu tư có thể thu lợi từ chênh lệch 20 điểm. Khoản lãi thực tế được xác định dựa trên chênh lệch điểm và hệ số nhân hợp đồng, sau đó điều chỉnh theo các khoản phí và thuế liên quan (nếu có).

Đây là điểm khác biệt quan trọng so với thị trường cơ sở. Thay vì chỉ có cơ hội sinh lời khi giá tăng, nhà đầu tư trên thị trường phái sinh còn có thể tìm kiếm lợi nhuận khi giá giảm nếu dự báo đúng xu hướng.

Một trong những đặc điểm nổi bật của giao dịch chứng khoán phái sinh là cơ chế ký quỹ. Nhà đầu tư không cần thanh toán toàn bộ giá trị danh nghĩa của hợp đồng mà phải nộp một khoản tài sản ký quỹ theo mức quy định áp dụng cho giao dịch chứng khoán phái sinh.

Khoản ký quỹ này đóng vai trò là tài sản bảo đảm cho việc thực hiện các nghĩa vụ phát sinh trong quá trình giao dịch.

Nhờ cơ chế ký quỹ, nhà đầu tư có thể kiểm soát một hợp đồng có giá trị lớn hơn nhiều so với số vốn thực tế bỏ ra. Đây chính là đòn bẩy tài chính.

Đòn bẩy giúp gia tăng khả năng sinh lời nếu dự báo đúng xu hướng thị trường. Tuy nhiên, nó cũng làm khuếch đại mức thua lỗ khi thị trường diễn biến ngược với kỳ vọng. Vì vậy, sử dụng đòn bẩy luôn đi kèm yêu cầu quản trị rủi ro chặt chẽ.

Khác với thị trường cơ sở, giao dịch chứng khoán phái sinh được đánh giá lại theo giá thị trường vào cuối mỗi ngày giao dịch (Mark-to-Market).

Nếu vị thế phát sinh lợi nhuận, khoản lãi sẽ được cộng vào tài khoản ký quỹ. Ngược lại, nếu phát sinh thua lỗ, số tiền tương ứng sẽ bị khấu trừ. Khi số dư ký quỹ giảm xuống dưới mức duy trì, công ty chứng khoán sẽ yêu cầu nhà đầu tư bổ sung thêm tiền ký quỹ (Margin Call). Nếu không bổ sung đúng thời hạn, vị thế có thể bị đóng bắt buộc để hạn chế rủi ro.

Nhà đầu tư không nhất thiết phải giữ hợp đồng đến ngày đáo hạn. Trong thực tế, phần lớn các giao dịch được tất toán trước thời điểm này bằng cách thực hiện giao dịch ngược lại.

Việc đóng vị thế đúng thời điểm giúp nhà đầu tư hiện thực hóa lợi nhuận hoặc cắt giảm thua lỗ theo chiến lược đã đề ra.

Có thể thấy, chính cơ chế Long, Short, ký quỹ và đòn bẩy đã tạo nên sự khác biệt của chứng khoán phái sinh. Nhưng những cơ chế này giúp nhà đầu tư kiếm lợi nhuận khi thị trường giảm như thế nào? Phần tiếp theo sẽ giải thích cụ thể.

Sau khi hiểu cách giao dịch chứng khoán phái sinh vận hành, câu hỏi đặt ra là: vì sao nhà đầu tư vẫn có thể sinh lời khi thị trường giảm điểm?

Câu trả lời nằm ở việc thị trường phái sinh cho phép nhà đầu tư lựa chọn giao dịch theo hai chiều của xu hướng giá. Nếu trên thị trường cơ sở, phần lớn nhà đầu tư mua cổ phiếu với kỳ vọng giá sẽ tăng, thì trên thị trường phái sinh, nhà đầu tư có thể mở vị thế mua (Long) khi dự đoán giá tăng hoặc mở vị thế bán (Short) khi dự đoán giá giảm.

Điều này đồng nghĩa với việc lợi nhuận không chỉ có thể đến từ xu hướng tăng của thị trường mà còn có thể xuất hiện trong các giai đoạn điều chỉnh hoặc giảm điểm, miễn là dự báo của nhà đầu tư phù hợp với diễn biến thực tế và vị thế giao dịch được quản trị hợp lý.

Giả sử hợp đồng tương lai VN30F đang giao dịch ở mức 1.600 điểm.

Nhà đầu tư mở vị thế Long tại 1.600 điểm. Nếu giá hợp đồng tăng lên 1.620 điểm, nhà đầu tư đóng vị thế và hưởng lợi từ mức tăng 20 điểm.

Nếu nhận định thị trường sắp điều chỉnh, nhà đầu tư có thể mở vị thế Short tại 1.600 điểm. Khi giá giảm xuống 1.580 điểm, nhà đầu tư mua lại hợp đồng để đóng vị thế và thu lợi nhuận từ phần chênh lệch 20 điểm.

Có thể thấy, khả năng sinh lời không phụ thuộc vào việc thị trường tăng hay giảm mà phụ thuộc vào khả năng dự báo đúng xu hướng và quản trị rủi ro của nhà đầu tư.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa giao dịch phái sinh luôn mang lại lợi nhuận. Nếu dự báo sai, khoản lỗ cũng sẽ tăng nhanh, đặc biệt khi sử dụng đòn bẩy tài chính.

Bên cạnh cơ hội đầu tư trong nhiều trạng thái của thị trường, chứng khoán phái sinh còn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của thị trường tài chính.

Mặc dù mang lại nhiều cơ hội, chứng khoán phái sinh cũng được đánh giá là một trong những sản phẩm có mức độ rủi ro cao hơn so với giao dịch cổ phiếu thông thường.

Chứng khoán phái sinh không phù hợp với mọi đối tượng nhà đầu tư. Việc lựa chọn tham gia hay không nên dựa trên kiến thức, mục tiêu đầu tư và khả năng chấp nhận rủi ro của mỗi người.

Đối với nhà đầu tư mới, việc tích lũy kiến thức từ thị trường cơ sở trước khi tham gia giao dịch phái sinh sẽ giúp xây dựng nền tảng vững chắc và hạn chế những sai lầm không đáng có.

Khả năng kiếm lợi nhuận khi thị trường giảm không phải là "bí quyết" hay "lỗ hổng" của thị trường mà xuất phát từ cơ chế hoạt động của chứng khoán phái sinh. Việc có thể mở vị thế Long hoặc Short giúp nhà đầu tư tìm kiếm cơ hội ở cả hai chiều biến động của giá, đồng thời hỗ trợ phòng ngừa rủi ro cho danh mục đầu tư.

Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là mức độ rủi ro cao hơn do tác động của đòn bẩy tài chính và cơ chế ký quỹ. Vì vậy, trước khi tham gia thị trường phái sinh, nhà đầu tư cần trang bị đầy đủ kiến thức, xây dựng chiến lược quản trị rủi ro và chỉ sử dụng nguồn vốn phù hợp với khả năng tài chính của mình. Chỉ khi hiểu rõ cách thức vận hành của sản phẩm này, nhà đầu tư mới có thể tận dụng hiệu quả những lợi ích mà chứng khoán phái sinh mang lại thay vì chỉ nhìn vào cơ hội sinh lời ngắn hạn.

Liên Hệ AGS – Dịch Vụ Kế Toán, Kiểm Toán & Thuế cho DN Nhật Bản

Doanh nghiệp Nhật Bản đang gặp khó khăn về thuế và kế toán tại Việt Nam? Khám phá các hướng dẫn thực tiễn và cách xử lý rủi ro hiệu quả từ chuyên gia.

AGS ACCOUNTING Insight | Góc nhìn chuyên gia về Kế toán – Thuế – Kiểm toán – Pháp lý tại Việt Nam

Cơ hội nghề nghiệp tại AGS：Chính sách, phúc lợi và những câu hỏi thường gặp về tuyển dụng

Khám phá chính sách tuyển dụng, phúc lợi và cơ hội việc làm tại AGS – công ty kế toán kiểm toán hàng đầu, đồng hành cùng doanh nghiệp Nhật Bản tại Việ

AGS ACCOUNTING Insight | Góc nhìn chuyên gia về Kế toán – Thuế – Kiểm toán – Pháp lý tại Việt Nam