Financialization - Khi một nền kinh tế bị tài chính hóa
Trong nền kinh tế hiện đại, tài chính đóng vai trò không thể thiếu đối với hoạt động sản xuất và kinh doanh. Tuy nhiên, điều gì sẽ xảy ra khi hoạt động tài chính không còn đơn thuần phục vụ nền kinh tế thực mà dần trở thành động lực chi phối các quyết định kinh tế?
Đây chính là vấn đề được đề cập thông qua khái niệm Financialization - hay tài chính hóa nền kinh tế. Hiện tượng này phản ánh xu hướng ngày càng gia tăng về quy mô, ảnh hưởng và vai trò của các thị trường, tổ chức, công cụ và động cơ tài chính trong nền kinh tế.
1. Financialization là gì? Bản chất của hiện tượng tài chính hóa
Financialization, hay tài chính hóa, là quá trình mà các động cơ, thị trường, chủ thể và tổ chức tài chính ngày càng gia tăng vai trò và ảnh hưởng đối với hoạt động của nền kinh tế. Theo cách tiếp cận của nhà kinh tế học Gerald A. Epstein, tài chính hóa thể hiện sự gia tăng vai trò của các động cơ tài chính, thị trường tài chính, chủ thể tài chính và định chế tài chính trong quá trình vận hành nền kinh tế trong nước cũng như quốc tế. Đây là một trong những định nghĩa được sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu về hiện tượng này.
Điểm quan trọng cần hiểu là tài chính hóa không đơn thuần đề cập đến sự phát triển của ngành ngân hàng, sự gia tăng số lượng công ty chứng khoán hay quy mô giao dịch trên thị trường vốn. Một quốc gia có hệ thống ngân hàng lớn, thị trường chứng khoán phát triển và nhiều sản phẩm tài chính chưa chắc đã rơi vào tình trạng tài chính hóa theo nghĩa tiêu cực. Vấn đề thực sự nằm ở chỗ hoạt động tài chính dần chuyển từ vai trò hỗ trợ sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng sang việc trở thành một mục tiêu sinh lợi độc lập, thậm chí chi phối cách thức các nguồn lực kinh tế được phân bổ.
Để hiểu rõ hơn, cần phân biệt giữa nền kinh tế thực và nền kinh tế tài chính. Nền kinh tế thực bao gồm những hoạt động tạo ra hàng hóa và dịch vụ như sản xuất công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp, vận tải, thương mại và các dịch vụ phục vụ nhu cầu xã hội. Giá trị kinh tế được tạo ra thông qua việc sử dụng lao động, vốn, công nghệ và tài nguyên để cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ có ích.
Trong khi đó, nền kinh tế tài chính tập trung vào các hoạt động huy động, phân phối, đầu tư và quản lý vốn thông qua những công cụ như cổ phiếu, trái phiếu, khoản vay, hợp đồng phái sinh và các tài sản tài chính khác. Về bản chất, hoạt động tài chính giúp kết nối nguồn vốn với những chủ thể có nhu cầu sử dụng vốn, đồng thời hỗ trợ quản lý rủi ro và phân bổ nguồn lực.
Trong một nền kinh tế vận hành lành mạnh, hai khu vực này có mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau. Doanh nghiệp huy động vốn từ ngân hàng hoặc phát hành cổ phiếu, trái phiếu để đầu tư nhà xưởng, máy móc, công nghệ và mở rộng sản xuất.
Nhà đầu tư cung cấp vốn và nhận lại lợi ích tương ứng với mức độ rủi ro. Ngân hàng thu lợi từ hoạt động tín dụng, còn thị trường vốn giúp nguồn tiết kiệm trong xã hội được chuyển hóa thành đầu tư.
Tuy nhiên, khi tài chính hóa gia tăng, mối quan hệ này có thể bị đảo chiều. Thay vì vốn tài chính chủ yếu được sử dụng để phát triển năng lực sản xuất, ngày càng nhiều nguồn lực được phân bổ vào những hoạt động tạo ra lợi nhuận thông qua giao dịch, đầu cơ, chênh lệch giá và khai thác các dòng thu nhập tài chính. Doanh nghiệp có thể kiếm được lợi nhuận đáng kể từ việc nắm giữ tài sản tài chính, đầu tư bất động sản hoặc giao dịch chứng khoán thay vì tập trung cải thiện hoạt động kinh doanh cốt lõi.
Nhà kinh tế học Greta Krippner còn tiếp cận tài chính hóa như một mô hình tích lũy vốn, trong đó lợi nhuận ngày càng được tạo ra thông qua các kênh tài chính thay vì chủ yếu đến từ thương mại và sản xuất hàng hóa. Cách tiếp cận này nhấn mạnh sự thay đổi trong nguồn gốc lợi nhuận của nền kinh tế, chứ không chỉ đơn thuần là sự gia tăng quy mô ngành tài chính.
Có thể hình dung sự khác biệt thông qua hai doanh nghiệp có cùng một lượng vốn nhàn rỗi. Doanh nghiệp thứ nhất sử dụng vốn để đầu tư dây chuyền sản xuất mới, nâng cao năng suất, đào tạo nhân viên và phát triển sản phẩm. Doanh nghiệp thứ hai sử dụng phần lớn nguồn vốn để mua lại cổ phiếu, đầu tư chứng khoán hoặc thực hiện các giao dịch tài chính nhằm cải thiện lợi nhuận và giá trị cổ phiếu trong ngắn hạn. Cả hai đều có thể tạo ra lợi ích kinh tế, nhưng cách thức phân bổ vốn và tác động dài hạn đến năng lực sản xuất của chúng rất khác nhau.
Như vậy, bản chất của tài chính hóa không nằm ở việc tài chính phát triển đến mức nào, mà nằm ở mức độ mà tư duy và lợi ích tài chính chi phối hoạt động kinh tế. Khi lợi nhuận tài chính trở thành mục tiêu quan trọng hơn việc tạo ra giá trị từ sản xuất và cung cấp dịch vụ, nền kinh tế có nguy cơ ngày càng phụ thuộc vào sự biến động của thị trường tài sản.
2. Nguyên nhân thúc đẩy quá trình tài chính hóa nền kinh tế
Tài chính hóa không xuất hiện từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều thay đổi về chính sách, cấu trúc thị trường, công nghệ và hành vi của các chủ thể kinh tế. Đặc biệt, quá trình này phát triển mạnh tại nhiều nền kinh tế từ những năm 1980, gắn liền với tự do hóa tài chính, toàn cầu hóa và sự thay đổi trong quan điểm quản trị doanh nghiệp.
Trước hết, tự do hóa tài chính và quá trình nới lỏng các quy định đối với thị trường vốn đã tạo điều kiện cho hoạt động tài chính mở rộng nhanh chóng. Khi các rào cản đối với dòng vốn được giảm bớt, ngân hàng, quỹ đầu tư và các định chế tài chính có nhiều cơ hội mở rộng hoạt động trong nước và quốc tế. Các giao dịch tài chính xuyên biên giới phát triển, thị trường chứng khoán trở nên sôi động hơn và những sản phẩm tài chính mới liên tục xuất hiện.
Sự thay đổi này mang lại nhiều lợi ích, chẳng hạn như tăng khả năng tiếp cận vốn, đa dạng hóa cơ hội đầu tư và cải thiện khả năng phân bổ rủi ro. Tuy nhiên, nó cũng làm cho hệ thống tài chính trở nên phức tạp và có mối liên kết chặt chẽ hơn. Một biến động tại thị trường tài chính lớn có thể nhanh chóng truyền sang các quốc gia khác thông qua dòng vốn đầu tư, tỷ giá, lãi suất và tâm lý nhà đầu tư. Khi hoạt động tài chính phát triển nhanh hơn khả năng giám sát và quản lý, rủi ro hệ thống cũng có thể gia tăng.
Thứ hai, sự phát triển của các định chế đầu tư và nhà đầu tư tổ chức đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc sở hữu vốn trong nền kinh tế. Các quỹ tương hỗ, quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư tư nhân và quỹ đầu cơ ngày càng nắm giữ lượng tài sản lớn. Những tổ chức này tập hợp nguồn vốn từ nhiều nhà đầu tư và phân bổ vào các loại tài sản khác nhau nhằm tối đa hóa lợi nhuận.
Sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức giúp thị trường vốn có thêm thanh khoản và chuyên nghiệp hóa hoạt động đầu tư. Tuy nhiên, quy mô tài sản lớn cũng khiến các tổ chức này có khả năng tạo ảnh hưởng đáng kể đến quyết định quản trị của doanh nghiệp. Áp lực về tỷ suất sinh lời, cổ tức và giá cổ phiếu có thể khiến ban lãnh đạo phải điều chỉnh chiến lược kinh doanh theo kỳ vọng của thị trường vốn.
Thứ ba, quan điểm tối đa hóa giá trị cổ đông (Shareholder Value Maximization) ngày càng trở nên phổ biến trong quản trị doanh nghiệp.
Theo quan điểm này, mục tiêu quan trọng của doanh nghiệp là gia tăng giá trị mà các cổ đông nhận được thông qua lợi nhuận, cổ tức và sự tăng trưởng giá cổ phiếu. Việc bảo vệ lợi ích cổ đông vốn là một nguyên tắc quan trọng của quản trị công ty, nhưng vấn đề xuất hiện khi giá trị cổ đông được diễn giải chủ yếu thông qua kết quả tài chính ngắn hạn.
Trong môi trường mà giá cổ phiếu và lợi nhuận hàng quý được theo dõi chặt chẽ, ban lãnh đạo có thể chịu áp lực phải liên tục đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư. Những khoản đầu tư dài hạn như nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực, đổi mới công nghệ hoặc xây dựng năng lực sản xuất có thể bị xem là làm giảm lợi nhuận hiện tại. Ngược lại, việc cắt giảm chi phí, bán tài sản, chia cổ tức hoặc mua lại cổ phiếu có thể tạo ra những cải thiện tài chính nhanh chóng hơn.
Thứ tư, sự phát triển của công nghệ thông tin và các công cụ tài chính hiện đại đã làm giảm đáng kể chi phí giao dịch và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Các giao dịch chứng khoán, ngoại hối và tài sản tài chính có thể được thực hiện gần như tức thời trên phạm vi toàn cầu. Những thuật toán giao dịch, mô hình định lượng và hệ thống quản trị danh mục đầu tư giúp các tổ chức xử lý khối lượng dữ liệu lớn và thực hiện những chiến lược ngày càng phức tạp.
Công nghệ không phải nguyên nhân trực tiếp gây ra tài chính hóa, nhưng nó tạo điều kiện để các hoạt động tài chính mở rộng về quy mô, tốc độ và mức độ phức tạp. Khi cơ hội kiếm lợi nhuận từ chênh lệch giá và giao dịch tài sản trở nên dễ tiếp cận hơn, nguồn lực của nền kinh tế có thể bị thu hút vào những hoạt động tài chính thay vì các khoản đầu tư tạo ra năng lực sản xuất mới.
Cuối cùng, sự gia tăng bất bình đẳng về thu nhập và tài sản cũng có mối liên hệ với quá trình tài chính hóa. Những người sở hữu lượng tài sản lớn thường có khả năng tham gia vào các cơ hội đầu tư tài chính đa dạng hơn, trong khi những người có thu nhập thấp phụ thuộc nhiều vào tiền lương và tín dụng. Khi lợi nhuận từ tài sản tăng nhanh hơn thu nhập từ lao động, khoảng cách giàu nghèo có thể tiếp tục mở rộng. Điều này vừa là hệ quả, vừa có thể trở thành động lực thúc đẩy quá trình tích lũy tài sản tài chính trong nền kinh tế.
3. Những biểu hiện của nền kinh tế bị tài chính hóa
Tài chính hóa không chỉ thể hiện ở sự gia tăng quy mô của ngành tài chính mà còn len lỏi vào cách thức doanh nghiệp vận hành, cách hộ gia đình quản lý tài sản và cách các nguồn lực được phân bổ trong xã hội. Có thể nhận diện hiện tượng này thông qua một số biểu hiện nổi bật sau đây.
Sự gia tăng vai trò của lợi nhuận tài chính trong hoạt động doanh nghiệp
Một trong những biểu hiện rõ rệt nhất của tài chính hóa là sự thay đổi trong cách doanh nghiệp tạo ra lợi nhuận. Theo mô hình kinh doanh truyền thống, doanh nghiệp phi tài chính chủ yếu kiếm tiền từ việc sản xuất và cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Doanh thu bán hàng sau khi trừ đi giá vốn, chi phí hoạt động và các khoản chi phí liên quan sẽ hình thành lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh.
Tuy nhiên, trong một nền kinh tế có mức độ tài chính hóa cao, doanh nghiệp có thể ngày càng phụ thuộc vào những nguồn thu nhập ngoài hoạt động kinh doanh cốt lõi. Chẳng hạn, một tập đoàn sản xuất có thể đầu tư một lượng vốn đáng kể vào cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản hoặc các công cụ tài chính khác. Thu nhập từ lãi tiền gửi, lãi cho vay, cổ tức và chênh lệch giá tài sản có thể trở thành một bộ phận đáng kể trong tổng lợi nhuận của doanh nghiệp.
Điều này không nhất thiết là tiêu cực. Việc quản lý tiền nhàn rỗi và đầu tư tài chính hợp lý có thể giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn vốn. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm xuất hiện khi doanh nghiệp dành quá nhiều nguồn lực cho hoạt động đầu tư tài chính, trong khi các khoản đầu tư vào máy móc, công nghệ, nghiên cứu và phát triển lại bị thu hẹp.
Một doanh nghiệp có thể ghi nhận lợi nhuận tài chính cao trong một giai đoạn thị trường thuận lợi nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc năng lực sản xuất hoặc khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp được cải thiện tương ứng. Nếu lợi nhuận chủ yếu đến từ việc giá tài sản tăng, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi thị trường đảo chiều.
Ưu tiên giá trị cổ đông và các khoản chi trả tài chính
Một biểu hiện khác là sự gia tăng ảnh hưởng của cổ đông và thị trường vốn đối với quyết định quản trị doanh nghiệp. Thay vì giữ lại phần lớn lợi nhuận để tái đầu tư, doanh nghiệp có thể ưu tiên phân phối tiền cho cổ đông thông qua cổ tức và chương trình mua lại cổ phiếu (Share Buybacks).
Mua lại cổ phiếu là hoạt động doanh nghiệp sử dụng nguồn tiền của mình để mua lại cổ phần đang lưu hành trên thị trường. Khi số lượng cổ phiếu lưu hành giảm, lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS) có thể tăng nếu lợi nhuận không thay đổi tương ứng. Hoạt động này cũng có thể hỗ trợ giá cổ phiếu và mang lại lợi ích cho cổ đông hiện hữu.
Tuy nhiên, việc mua lại cổ phiếu không trực tiếp tạo ra nhà máy mới, không làm tăng công suất sản xuất và cũng không nhất thiết cải thiện năng suất lao động. Nếu doanh nghiệp liên tục sử dụng nguồn tiền để mua lại cổ phiếu thay vì đầu tư vào năng lực kinh doanh, khả năng tăng trưởng dài hạn có thể bị ảnh hưởng.
Đáng chú ý, nếu doanh nghiệp vay nợ để tài trợ cho hoạt động mua lại cổ phiếu hoặc chi trả cổ tức, bảng cân đối kế toán có thể trở nên rủi ro hơn do nghĩa vụ trả lãi và nợ gốc tăng lên. Khi lợi nhuận suy giảm, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với áp lực thanh khoản lớn hơn.
Nghiên cứu của Lenore Palladino về tài chính hóa và tiền lương tại Hoa Kỳ cũng phân tích mối liên hệ giữa ưu tiên lợi ích cổ đông, các khoản chi trả cho cổ đông và tình trạng tiền lương trì trệ của người lao động. Đây là một góc nhìn đáng chú ý về cách các quyết định phân phối lợi nhuận có thể tác động đến những nhóm đối tượng khác nhau trong doanh nghiệp.
Sự gia tăng vai trò của nợ và tín dụng trong đời sống kinh tế
Tài chính hóa còn thể hiện thông qua việc các cá nhân và hộ gia đình ngày càng phụ thuộc vào hệ thống tín dụng để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và tích lũy tài sản. Các khoản vay mua nhà, mua ô tô, vay tiêu dùng, thẻ tín dụng và những hình thức tài trợ khác trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hiện đại.
Ở góc độ tích cực, tín dụng giúp các hộ gia đình tiếp cận những tài sản có giá trị lớn mà không cần tích lũy toàn bộ số tiền ngay từ đầu. Người lao động có thể mua nhà thông qua khoản vay thế chấp dài hạn, doanh nghiệp có thể mở rộng hoạt động nhờ vốn vay và nền kinh tế được thúc đẩy bởi sức mua hiện tại.
Tuy nhiên, khi tiêu dùng và tích lũy tài sản phụ thuộc quá nhiều vào nợ, các hộ gia đình trở nên nhạy cảm hơn với biến động lãi suất, thu nhập và giá tài sản. Một người mua nhà bằng khoản vay lớn có thể chịu áp lực đáng kể khi lãi suất tăng hoặc thu nhập bị gián đoạn.
Đặc biệt, bất động sản là lĩnh vực thể hiện khá rõ sự giao thoa giữa tài chính và đời sống kinh tế. Nhà ở vốn là tài sản phục vụ nhu cầu sinh sống, nhưng đồng thời cũng trở thành công cụ đầu tư, tài sản thế chấp và đối tượng của các hoạt động đầu cơ. Khi giá nhà tăng mạnh do kỳ vọng đầu tư và dòng tiền tài chính, khả năng tiếp cận nhà ở của những người có thu nhập trung bình và thấp có thể suy giảm.
Báo cáo của Liên Hợp Quốc về tài chính hóa nhà ở đã đề cập đến xu hướng nhà ở ngày càng được xem như một loại hàng hóa để tích lũy tài sản và một tài sản bảo đảm cho các công cụ tài chính được giao dịch trên thị trường. Điều này cho thấy tài chính hóa không chỉ tác động đến các tổ chức đầu tư mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến những nhu cầu cơ bản của con người.
Sự phát triển của các sản phẩm tài chính và hoạt động đầu cơ
Sự mở rộng của thị trường tài chính kéo theo sự xuất hiện của nhiều công cụ đầu tư và quản trị rủi ro như hợp đồng tương lai, quyền chọn, hợp đồng hoán đổi và các sản phẩm tài chính có cấu trúc phức tạp. Những công cụ này giúp nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro, đa dạng hóa danh mục và phân bổ vốn hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, khi các công cụ tài chính được sử dụng chủ yếu nhằm đầu cơ và kiếm lợi nhuận từ biến động giá, thị trường có thể xuất hiện những hoạt động giao dịch không còn gắn chặt với nhu cầu tài trợ cho sản xuất hoặc phòng ngừa rủi ro thực tế.
Ví dụ, trên thị trường hàng hóa, giá dầu, kim loại và nông sản không chỉ chịu ảnh hưởng từ cung cầu vật chất mà còn có thể biến động theo dòng vốn đầu tư, kỳ vọng của nhà giao dịch và hoạt động của các quỹ tài chính. Điều này có thể khiến giá tài sản biến động mạnh hơn so với những thay đổi thực tế trong cung cầu tại một số thời điểm.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi hoạt động đầu tư tài chính hay giao dịch phái sinh đều mang tính đầu cơ gây hại. Vấn đề nằm ở mức độ sử dụng đòn bẩy, tính minh bạch và khả năng kiểm soát rủi ro của các chủ thể tham gia thị trường.
4. Tác động của tài chính hóa đối với doanh nghiệp và nền kinh tế
Tài chính hóa mang đến những lợi ích nhất định nhưng đồng thời cũng tạo ra nhiều rủi ro mang tính hệ thống. Do đó, không nên xem đây là một hiện tượng hoàn toàn tiêu cực hay mặc định rằng mọi hoạt động tài chính đều gây bất lợi cho nền kinh tế. Điều quan trọng là đánh giá mức độ cân bằng giữa chức năng hỗ trợ của hệ thống tài chính và ảnh hưởng chi phối của nó đối với nền kinh tế thực.
Tác động đến hoạt động đầu tư và năng lực sản xuất
Một trong những rủi ro lớn nhất là nguồn vốn có thể bị chuyển hướng khỏi những hoạt động đầu tư tạo ra giá trị dài hạn. Khi doanh nghiệp phải liên tục đáp ứng kỳ vọng lợi nhuận của cổ đông, những khoản đầu tư có thời gian thu hồi vốn dài có thể trở nên kém hấp dẫn.
Chẳng hạn, việc xây dựng nhà máy mới, nghiên cứu công nghệ hoặc phát triển một dòng sản phẩm mới thường đòi hỏi chi phí lớn và nhiều năm mới có thể tạo ra lợi nhuận. Trong khi đó, việc đầu tư vào tài sản tài chính có thể mang lại lợi nhuận nhanh hơn nếu điều kiện thị trường thuận lợi. Sự khác biệt về thời gian và mức độ rủi ro có thể khiến doanh nghiệp ưu tiên các quyết định tài chính ngắn hạn.
Nghiên cứu của UNCTAD về mối quan hệ giữa tài chính hóa và đầu tư vật chất đã xem xét dữ liệu bảng cân đối kế toán của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại cả các nền kinh tế phát triển và đang phát triển trong giai đoạn 1995–2015. Đây là một hướng nghiên cứu quan trọng nhằm đánh giá liệu sự gia tăng hoạt động tài chính có làm suy giảm nguồn lực dành cho đầu tư sản xuất hay không.
Tuy nhiên, không thể kết luận rằng cứ doanh nghiệp tăng đầu tư tài chính thì đầu tư sản xuất sẽ giảm. Hai hoạt động này có thể bổ trợ lẫn nhau nếu doanh nghiệp quản lý vốn hiệu quả. Tác động tiêu cực thường xuất hiện khi lợi ích tài chính ngắn hạn lấn át các quyết định đầu tư cần thiết cho sự phát triển dài hạn.
Tác động đến phân phối thu nhập và bất bình đẳng kinh tế
Tài chính hóa có thể làm gia tăng khoảng cách giữa những người sở hữu tài sản và những người chủ yếu sống bằng thu nhập từ lao động. Người sở hữu cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản và các tài sản tài chính khác có thể hưởng lợi từ sự gia tăng giá trị tài sản cũng như các khoản thu nhập thụ động.
Ngược lại, người lao động không sở hữu nhiều tài sản thường phụ thuộc chủ yếu vào tiền lương. Nếu giá nhà đất, chứng khoán và các tài sản đầu tư tăng nhanh hơn tiền lương, khả năng tích lũy tài sản của nhóm này sẽ ngày càng khó khăn.
Bên cạnh đó, nếu doanh nghiệp dành phần lớn nguồn lực cho cổ tức và mua lại cổ phiếu, trong khi tiền lương và các khoản đầu tư vào người lao động không được cải thiện tương ứng, lợi ích từ hoạt động kinh doanh có thể tập trung nhiều hơn vào những người sở hữu vốn.
Điều này không có nghĩa mọi khoản lợi nhuận của cổ đông đều được tạo ra bằng cách lấy đi thu nhập của người lao động.
Một doanh nghiệp phát triển tốt có thể đồng thời tăng lợi nhuận, trả cổ tức và nâng cao tiền lương. Tuy nhiên, tài chính hóa có thể tạo ra những động cơ khiến việc phân phối lợi ích nghiêng về phía các chủ thể nắm giữ tài sản tài chính.
Gia tăng rủi ro tài chính và nguy cơ khủng hoảng kinh tế
Khi nền kinh tế phụ thuộc ngày càng nhiều vào thị trường tài chính và tín dụng, những biến động về lãi suất, tỷ giá hoặc giá tài sản có thể gây ra tác động dây chuyền.
Một ví dụ điển hình là cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Trước khủng hoảng, thị trường bất động sản Hoa Kỳ phát triển mạnh cùng với sự mở rộng của hoạt động cho vay thế chấp dưới chuẩn. Các khoản vay có rủi ro cao được chứng khoán hóa thành những sản phẩm tài chính phức tạp và phân phối cho nhiều tổ chức đầu tư.
Khi người vay không còn khả năng thanh toán và giá nhà suy giảm, giá trị của các tài sản tài chính liên quan đến khoản vay thế chấp bị sụt giảm nghiêm trọng. Những tổ chức nắm giữ các tài sản này chịu tổn thất lớn, niềm tin trên thị trường liên ngân hàng suy giảm và hoạt động tín dụng bị đình trệ.
Từ một vấn đề xuất phát trong thị trường bất động sản và tín dụng, khủng hoảng nhanh chóng lan rộng sang hệ thống ngân hàng, thị trường vốn và nền kinh tế thực. Doanh nghiệp khó tiếp cận vốn, hoạt động đầu tư suy giảm, nhiều người mất việc làm và tiêu dùng bị thu hẹp.
Cuộc khủng hoảng năm 2008 cho thấy mức độ liên kết giữa các định chế tài chính có thể khiến rủi ro lan truyền trên phạm vi toàn cầu. Khi các hoạt động tài chính phát triển dựa trên đòn bẩy cao và những cấu trúc sản phẩm khó đánh giá, một cú sốc ban đầu có thể tạo ra hậu quả vượt xa phạm vi của thị trường nơi nó xuất phát.
Tác động đến chính sách kinh tế và hoạt động quản lý nhà nước
Khi thị trường tài chính ngày càng có quy mô lớn và ảnh hưởng sâu rộng, các quyết định chính sách kinh tế có thể chịu sức ép từ phản ứng của nhà đầu tư và các định chế tài chính. Những thay đổi về lãi suất, thuế, ngân sách, tỷ giá hoặc quy định thị trường có thể tác động trực tiếp đến giá trị tài sản và dòng vốn.
Điều này khiến cơ quan quản lý phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa mục tiêu ổn định tài chính và những mục tiêu kinh tế - xã hội khác. Chẳng hạn, chính sách thắt chặt tiền tệ có thể giúp kiểm soát lạm phát nhưng đồng thời làm tăng chi phí vay vốn của doanh nghiệp và hộ gia đình. Ngược lại, chính sách tiền tệ nới lỏng có thể hỗ trợ tăng trưởng nhưng cũng tạo điều kiện cho giá tài sản và mức độ sử dụng đòn bẩy tăng cao nếu thiếu kiểm soát.
Nhìn chung, tài chính hóa có thể khiến nền kinh tế trở nên nhạy cảm hơn với biến động của thị trường vốn, đồng thời làm phức tạp thêm quá trình hoạch định và thực thi chính sách kinh tế.
5. Giải pháp hạn chế những hệ lụy của tài chính hóa
Tài chính là một bộ phận thiết yếu của nền kinh tế hiện đại. Vì vậy, mục tiêu của việc hạn chế tài chính hóa không phải là thu hẹp hoạt động tài chính hay ngăn cản sự phát triển của thị trường vốn, mà là khôi phục và duy trì vai trò hỗ trợ của hệ thống tài chính đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và nhu cầu xã hội.
Trước hết, cần nâng cao hiệu quả quản lý và giám sát thị trường tài chính. Cơ quan quản lý cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động sử dụng đòn bẩy, cho vay, chứng khoán hóa và những sản phẩm tài chính có cấu trúc phức tạp. Các định chế tài chính phải duy trì mức vốn an toàn, quản trị rủi ro thanh khoản và công khai đầy đủ những thông tin cần thiết. Bên cạnh đó, việc giám sát không nên chỉ tập trung vào rủi ro của từng tổ chức riêng lẻ mà cần đánh giá cả những mối liên kết có khả năng tạo ra rủi ro hệ thống.
Thứ hai, cần định hướng dòng vốn vào các hoạt động tạo ra giá trị kinh tế thực. Thị trường vốn nên tạo điều kiện thuận lợi cho những doanh nghiệp có dự án đầu tư khả thi, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất, công nghệ, cơ sở hạ tầng và đổi mới sáng tạo.
Một hệ thống tài chính hiệu quả không chỉ được đánh giá bằng quy mô giao dịch hay lợi nhuận của các tổ chức tài chính mà còn phải xem xét khả năng chuyển hóa nguồn vốn thành năng lực sản xuất, việc làm và giá trị gia tăng cho xã hội.
Thứ ba, cần cải thiện cơ chế quản trị doanh nghiệp theo hướng cân bằng lợi ích giữa cổ đông, người lao động, khách hàng và các bên liên quan. Việc tối đa hóa giá trị cổ đông không nên chỉ được đánh giá thông qua giá cổ phiếu hoặc lợi nhuận trong ngắn hạn. Ban lãnh đạo cần chú trọng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh, khả năng tạo dòng tiền, năng suất lao động, năng lực cạnh tranh và triển vọng phát triển dài hạn. Các quyết định phân phối lợi nhuận cũng cần được cân nhắc dựa trên nhu cầu vốn và khả năng tài chính thực tế của doanh nghiệp.
Cuối cùng, cần nâng cao hiểu biết tài chính của người dân và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động tín dụng. Các cá nhân cần nhận thức rõ chi phí vay vốn, rủi ro lãi suất và khả năng thanh toán trước khi sử dụng những sản phẩm tín dụng. Đối với cơ quan quản lý, việc kiểm soát hoạt động cho vay thiếu trách nhiệm, minh bạch hóa thông tin và ngăn chặn những hành vi bán sản phẩm tài chính không phù hợp với khả năng của khách hàng là những yếu tố quan trọng để hạn chế rủi ro từ việc lạm dụng tín dụng.
Kết luận
Financialization là một hiện tượng kinh tế phức tạp, phản ánh sự gia tăng vai trò và ảnh hưởng của các động cơ, thị trường và định chế tài chính đối với toàn bộ nền kinh tế. Quá trình này đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường vốn, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn lực tài chính và tạo ra nhiều phương thức đầu tư mới. Tuy nhiên, khi hoạt động tài chính dần trở thành mục tiêu sinh lợi độc lập và chi phối các quyết định kinh tế, những hệ lụy như suy giảm đầu tư sản xuất, gia tăng bất bình đẳng, phụ thuộc vào tín dụng và rủi ro khủng hoảng có thể xuất hiện.
Do đó, việc phân tích tình hình tài chính không nên chỉ dừng lại ở các chỉ tiêu lợi nhuận và tỷ suất sinh lời.
Một nền kinh tế phát triển bền vững không nhất thiết phải có một khu vực tài chính càng lớn càng tốt, mà cần một hệ thống tài chính hoạt động hiệu quả, minh bạch và phục vụ đúng chức năng của nó. Tài chính nên là phương tiện giúp nền kinh tế tạo ra giá trị, chứ không nên trở thành mục tiêu khiến hoạt động tạo ra giá trị thực bị xem nhẹ.
Nguồn: Tổng hợp
