Tài sản số – Khái niệm và phân loại theo pháp luật Việt Nam
Trong bối cảnh phát triển nhanh của công nghệ số, việc xác định rõ “tài sản số” trở thành một trong những nhiệm vụ cấp thiết để bảo đảm quyền và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan được vận hành trong khuôn khổ pháp luật. Nghị quyết 05/2025/NQ-CP không chỉ là một văn bản thí điểm – nó là viên gạch đầu tiên định hình toàn bộ thị trường. Cùng với Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025, lần đầu tiên chúng ta có một định nghĩa pháp lý rõ ràng.
1. Khái niệm tài sản số
Theo Khoản 1 Điều 3 của Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, “tài sản số” được định nghĩa là những tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được biểu hiện dưới dạng dữ liệu số và được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao hoặc xác thực thông qua công nghệ số trên môi trường điện tử. Đồng thời, trong cùng điều luật, “tài sản mã hóa” được xem là một trường hợp cụ thể của tài sản số. Đây là loại tài sản ứng dụng công nghệ mã hóa hoặc tương tự nhằm xác thực trong quá trình tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao. Tuy nhiên, luật cũng quy định rõ rằng tài sản mã hóa không bao gồm: chứng khoán, các dạng số của tiền pháp định, và các loại tài sản tài chính khác theo luật dân sự, luật tài chính.2. Phân loại tài sản số
Theo Khoản 2 Điều 47 của Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025, có ba nhóm chính trong phân loại tài sản số:2.1. Tài sản ảo trên môi trường điện tử
Đây là phạm trù rộng lớn, bao trùm những gì chúng ta thường "sở hữu" trong thế giới trực tuyến nhưng trước đây chưa được định danh rõ ràng về mặt pháp lý.- Bao gồm: Các vật phẩm trong game (skins, vũ khí), tên miền (domain name), các tài khoản mạng xã hội có giá trị thương mại cao, hoặc thậm chí là các bộ sưu tập kỹ thuật số không dùng công nghệ mã hóa.
- Ý nghĩa pháp lý: Đây là bước ngoặt. Nhà làm luật chính thức công nhận giá trị kinh tế và quyền sở hữu đối với các tài sản "ảo" này. Trước đây, nếu bạn bị "mất" một vật phẩm game trị giá hàng trăm triệu đồng, đó chủ yếu là vấn đề với nhà phát hành game. Giờ đây, nó đã được đặt nền móng để trở thành một tài sản được pháp luật dân sự bảo vệ.
- Điểm mấu chốt: Luật cho phép chúng được "trao đổi hoặc đầu tư". Điều này mở đường cho việc các sàn giao dịch vật phẩm ảo, thị trường tên miền... sẽ được đưa vào một khuôn khổ quản lý chính thức, thay vì hoạt động trong "vùng xám" như hiện nay.
2.2. Tài sản mã hóa
Đây chính là "điểm nóng" thu hút nhiều sự chú ý nhất, nhắm thẳng vào các sản phẩm của công nghệ blockchain.- Bao gồm: Tiền mã hóa (Bitcoin, ETH), các loại token (utility tokens, security tokens), và tài sản không thể thay thế (NFTs).
- Ý nghĩa pháp lý: Đây là sự thừa nhận mang tính đột phá. Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Nghị quyết 05/2025/NQ-CP và Luật này, đã chính thức tách bạch hai khái niệm:
- Phương tiện thanh toán: Tiền mã hóa không được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam (theo quan điểm của NHNN và các quy định hiện hành); do đó không được sử dụng thay tiền VNĐ để thanh toán giao dịch tiêu dùng thông thường.
- Tài sản (Được thừa nhận): Có thể sở hữu, lưu trữ, và quan trọng nhất là "đầu tư" hoặc "trao đổi" chúng như một loại tài sản.
- Điểm mấu chốt: Việc định danh "tài sản mã hóa" là bước đi đầu tiên, và là bước đi quan trọng nhất, để xây dựng hành lang pháp lý cho việc thu thuế (thu nhập từ đầu tư, chuyển nhượng), quản lý các sàn giao dịch và giải quyết các vấn đề về thừa kế hoặc phân chia tài sản khi ly hôn.
2.3. Tài sản số khác
Nếu hai nhóm trên là những gì "đã biết", thì nhóm này chính là sự chuẩn bị của nhà làm luật cho tương lai.- Bao gồm: Bất cứ thứ gì chưa thuộc hai nhóm trên. Đây là một quy định mở (catch-all provision) vô cùng quan trọng.
- Ý nghĩa pháp lý: Công nghệ phát triển nhanh hơn luật. Ngày hôm nay chúng ta nói về NFT (Non-Fungible Token), nhưng ngày mai có thể là dữ liệu cá nhân được "tài sản hóa", các sản phẩm do AI tạo ra có giá trị độc lập, hoặc các dạng định danh số...
- Điểm mấu chốt: Nhóm này cho phép Chính phủ có sự linh hoạt. Khi một loại tài sản số mới xuất hiện, thay vì phải sửa đổi toàn bộ Luật, Chính phủ có thể ban hành các Nghị định, Thông tư hướng dẫn để đưa loại tài sản mới đó vào phạm vi điều chỉnh của nhóm "Tài sản số khác", đảm bảo pháp luật luôn theo kịp thực tiễn.
- Tài sản ảo: Sẽ được quản lý gần hơn với luật dân sự, thương mại điện tử.
- Tài sản mã hóa: Sẽ chịu sự giám sát chặt chẽ hơn, gần với các quy định về tài chính, phòng chống rửa tiền, và an ninh tiền tệ.
- Tài sản số khác: Là không gian để pháp luật tiếp tục mở rộng và thích ứng.
3. Thực tiễn & Điểm cần lưu ý
Một câu hỏi thường gặp là: “Vậy các đồng tiền mã hóa như Bitcoin, Litecoin có được xem là tài sản số không?” Theo Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025, khái niệm “tài sản số” đã được luật hoá, nhưng việc sử dụng các đồng tiền mã hóa để thanh toán vẫn chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam. Ví dụ như Công văn 5747/NHNN-PC ngày 21/7/2017 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã khẳng định rằng tiền ảo nói chung không phải là tiền tệ và việc phát hành, sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán có thể coi như là hành vi bị cấm. Tuy nhiên, tại điểm a Khoản 2 điều 47 Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025 cũng quy định rằng tài sản ảo có thể được dùng cho mục đích trao đổi hoặc đầu tư. Điều này cho thấy Nhà nước đang dần mở khung pháp lý để quản lý “vùng màu xám” của tài sản số – vừa đảm bảo bảo vệ quyền lợi, vừa tạo điều kiện phát triển công nghệ.4. Tài sản số dưới góc nhìn pháp lý và thực tiễn doanh nghiệp
Việc pháp luật chính thức ghi nhận khái niệm “tài sản số” có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động của doanh nghiệp. Trước đây, khi doanh nghiệp phát sinh giao dịch liên quan đến token, NFT, tài sản trong game hoặc các loại tài sản được hình thành trên môi trường số, việc xác định bản chất pháp lý của tài sản thường gặp nhiều khó khăn. Do chưa có khung khái niệm thống nhất, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro khi xác định quyền sở hữu, trách nhiệm của các bên và cách thức xử lý tài sản trong trường hợp phát sinh tranh chấp.
Việc phân loại tài sản số theo luật giúp doanh nghiệp có cơ sở ban đầu để đánh giá bản chất của từng loại tài sản trước khi quyết định tham gia giao dịch. Đây cũng là cơ sở quan trọng để xây dựng các quy trình nội bộ liên quan đến quản lý, lưu trữ và kiểm soát tài sản số.
4.1. Doanh nghiệp cần xác định rõ bản chất của tài sản trước khi giao dịch
Không phải mọi tài sản tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử đều mặc nhiên được xem là tài sản số theo cùng một cơ chế pháp lý. Doanh nghiệp cần xem xét nguồn gốc hình thành, quyền mà người sở hữu được hưởng, phương thức chuyển giao cũng như mục đích sử dụng của tài sản.
Ví dụ, một doanh nghiệp sở hữu NFT có thể phát sinh những vấn đề hoàn toàn khác so với doanh nghiệp nắm giữ Bitcoin hoặc một token được phát hành bởi một dự án blockchain. Tương tự, quyền kiểm soát một tài khoản số hoặc tên miền cũng không nhất thiết đồng nghĩa với quyền sở hữu đối với toàn bộ dữ liệu được lưu trữ trên nền tảng đó.
Vì vậy, trước khi ký hợp đồng hoặc thực hiện giao dịch, doanh nghiệp nên xác định rõ tài sản đang được giao dịch thuộc nhóm nào, chủ thể nào có quyền định đoạt và giao dịch đó có chịu sự điều chỉnh của các quy định chuyên ngành hay không.
4.2. Lưu trữ và chứng minh quyền sở hữu tài sản số
Một vấn đề thực tiễn khác là khả năng chứng minh quyền sở hữu. Đối với tài sản truyền thống, quyền sở hữu thường được thể hiện thông qua giấy tờ, hợp đồng hoặc các chứng từ pháp lý. Trong khi đó, đối với tài sản số, quyền kiểm soát có thể được thể hiện thông qua tài khoản, khóa riêng tư, ví điện tử hoặc dữ liệu được ghi nhận trên blockchain.
Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải có cơ chế quản lý và lưu trữ thông tin phù hợp. Việc phân quyền truy cập, sao lưu dữ liệu, quản lý khóa bảo mật và lưu giữ lịch sử giao dịch có thể trở thành một phần quan trọng trong hệ thống kiểm soát nội bộ.
Trong trường hợp xảy ra tranh chấp hoặc mất quyền truy cập, các dữ liệu này cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc chứng minh quá trình hình thành và chuyển giao tài sản.
4.3. Cần phân biệt quyền sở hữu tài sản với quyền sử dụng trên nền tảng
Một điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý là việc sở hữu một tài sản số không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc có toàn bộ quyền đối với nền tảng hoặc sản phẩm liên quan.
Chẳng hạn, việc một cá nhân sở hữu một vật phẩm kỹ thuật số trong trò chơi không nhất thiết đồng nghĩa với việc cá nhân đó có quyền sao chép, thương mại hóa hoặc sử dụng vật phẩm ngoài phạm vi mà nhà phát hành cho phép. Tương tự, việc sở hữu một NFT có thể xác lập quyền đối với token cụ thể nhưng không đương nhiên chuyển giao toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ đối với hình ảnh, tác phẩm hoặc nội dung mà NFT đại diện.
Do đó, hợp đồng, điều khoản sử dụng và quyền được cấp cho người sở hữu vẫn là những yếu tố cần được xem xét song song với việc xác định tài sản đó thuộc nhóm tài sản số nào.
4.4. Triển vọng hoàn thiện khung pháp lý
Việc Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025 đưa tài sản số vào phạm vi điều chỉnh có thể được xem là bước khởi đầu cho quá trình xây dựng một hệ thống pháp lý hoàn chỉnh hơn. Trong thời gian tới, các quy định hướng dẫn sẽ có vai trò quan trọng trong việc làm rõ cơ chế quản lý đối với từng nhóm tài sản, đặc biệt là tài sản mã hóa.
Đối với doanh nghiệp, đây là thời điểm phù hợp để chủ động rà soát các hoạt động có liên quan đến tài sản số, thay vì chờ đến khi các quy định chi tiết được ban hành mới bắt đầu thực hiện. Việc chủ động cập nhật pháp luật, đánh giá rủi ro và xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng tốt hơn khi thị trường bước vào giai đoạn quản lý chính thức.
Nhìn rộng hơn, việc Việt Nam lựa chọn phương thức “quản lý thay vì cấm đoán” có thể tạo điều kiện để các mô hình kinh doanh dựa trên blockchain và tài sản số tiếp tục phát triển, đồng thời bảo đảm lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Kết luận
Với vai trò là bộ phận pháp lý của Công ty TNHH Kế toán AGS, chúng tôi nhận thấy rằng việc hiểu rõ khái niệm và phân loại tài sản số là một bước thiết yếu cho doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân khi tham gia vào lĩnh vực công nghệ số và tài sản số. Việc tuân thủ pháp luật không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tạo cơ hội để doanh nghiệp chủ động ứng dụng tài sản số trong hoạt động của mình. Nếu bạn hoặc doanh nghiệp cần tư vấn về việc xác định, giao dịch, lưu giữ hoặc đầu tư vào tài sản số, bộ phận pháp chế của AGS luôn sẵn sàng hỗ trợ để đảm bảo an toàn pháp lý – hiệu quả kinh doanh.Nguồn: https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/chinh-sach-moi/94120/tai-san-so-la-gi-co-bao-nhieu-loai-tai-san-so-theo-quy-dinh-hien-nay?
