Cơ chế sandbox - Không gian thử nghiệm mở đường cho chuyển đổi số tại Việt Nam

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển với tốc độ mạnh mẽ và lan tỏa rộng khắp, các cơ chế quản lý truyền thống đang ngày càng bộc lộ những hạn chế trong việc đáp ứng nhu cầu đổi mới sáng tạo. Sandbox - một không gian thử nghiệm có kiểm soát, đã nổi lên như một giải pháp then chốt, giúp tạo ra môi trường pháp lý linh hoạt để thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Trên thế giới, mô hình sandbox đã được áp dụng rộng rãi và trở thành công cụ hiệu quả trong thúc đẩy chuyển đổi số. Tại Việt Nam, năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi cơ chế này chính thức được luật hóa trong các lĩnh vực ngân hàng, khoa học công nghệ và công nghiệp công nghệ số, mở ra hy vọng mới cho tiến trình số hóa quốc gia. Trong bài viết này, AGS sẽ cùng bạn tìm hiểu vì sao sandbox được xem là “không gian thử nghiệm” quan trọng cho các mô hình kinh tế số, cách cơ chế này vận hành tại Việt Nam, những cơ hội mà nó mang lại cũng như các thách thức cần vượt qua để tận dụng tối đa tiềm năng chuyển đổi số quốc gia.

Khái niệm sandbox vốn xuất phát từ lĩnh vực công nghệ tài chính, thực chất là một cơ chế pháp lý cho phép doanh nghiệp thử nghiệm những sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh chưa được luật hiện hành bao quát, trong một môi trường kiểm soát rủi ro chặt chẽ. Trong khuôn khổ này, doanh nghiệp được tạm thời miễn áp dụng một số quy định pháp lý cứng, nhưng vẫn phải tuân thủ chế độ giám sát, báo cáo và giới hạn phạm vi thử nghiệm. Cách thức vận hành đó giúp hài hòa hai mục tiêu tưởng như đối lập: thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm ổn định thị trường.

Khi tốc độ phát triển công nghệ vượt xa khả năng phản ứng của hệ thống pháp luật, sandbox trở thành công cụ kết nối giữa sáng tạo và quản lý nhà nước. Nếu luật truyền thống được thiết kế để duy trì tính ổn định trong dài hạn, thì sandbox đóng vai trò như một cơ chế mềm, linh hoạt và dễ thích ứng, cho phép Nhà nước quan sát, rút kinh nghiệm và hoàn thiện chính sách dựa trên thực nghiệm. Đây chính là tinh thần của “quản trị thích ứng” mà OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), Ngân hàng Thế giới và nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị nhằm điều chỉnh các mô hình kinh tế mới.

Giá trị của sandbox không chỉ dừng lại ở việc tạo không gian thử nghiệm cho doanh nghiệp, mà còn ở khả năng tác động đến cấu trúc thể chế. Khi doanh nghiệp được triển khai thử nghiệm các mô hình dữ liệu mở, thuật toán chấm điểm tín dụng, nền tảng chia sẻ hay các mô hình thương mại số đa chiều trong môi trường kiểm soát, họ có cơ hội tái thiết kế phương thức vận hành, cách phân phối giá trị và chiến lược khai thác giá trị. Đồng thời, cơ quan quản lý có thể đánh giá rủi ro theo thời gian thực, điều chỉnh quy định trước khi nhân rộng, tránh được tình trạng phản ứng chậm hoặc tiêu cực trước sự xuất hiện của công nghệ mới.

Trên thế giới, sandbox đã nhanh chóng mở rộng khỏi phạm vi fintech sang các lĩnh vực như y tế số, giáo dục số, năng lượng tái tạo, giao thông thông minh và quản trị công. Singapore, Hàn Quốc, UAE và Australia đã đưa sandbox vào chiến lược quốc gia về đổi mới sáng tạo. Không ít quốc gia còn triển khai sandbox ở cấp bộ, ngành hoặc địa phương, để thử nghiệm mô hình quản trị đô thị dựa trên dữ liệu, hệ thống giao thông thông minh hay giải pháp năng lượng sạch. Sự linh hoạt này khiến sandbox trở thành một phương thức quản lý “bản địa hóa nhanh”, phù hợp với bối cảnh công nghệ biến đổi liên tục.

Tại Việt Nam, dù xuất hiện muộn hơn nhiều nước, sandbox đã tạo ra bước thay đổi mạnh mẽ trong tư duy lập pháp. Năm 2025 đánh dấu lần đầu tiên sandbox được chính thức luật hóa trong ba trụ cột: Nghị định 94/2025 về sandbox trong lĩnh vực ngân hàng, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, cùng Luật Công nghiệp Công nghệ số. Từ đây, sandbox không còn chỉ là đề xuất mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành một cơ chế pháp lý hoàn chỉnh trong hệ thống quản lý nhà nước.

Việt Nam đã từng trải qua nhiều thời điểm đáng nhớ khi phải xử lý sự xuất hiện của các mô hình kinh tế số mới. Trong giai đoạn 2014-2018, tranh luận xung quanh mô hình hoạt động của Grab và taxi truyền thống trở thành minh chứng điển hình cho khoảng cách giữa đổi mới công nghệ và phản ứng chính sách. Grab vận hành theo logic của kinh tế chia sẻ, trong khi khung pháp lý vẫn dựa trên mô hình taxi truyền thống. Vì không có cơ chế thử nghiệm linh hoạt, cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý đều rơi vào tình trạng bất định: mô hình mới không được thừa nhận, còn mô hình cũ lại tỏ ra lỗi thời. Cuộc tranh cãi kéo dài đã cho thấy nhu cầu cấp bách về một không gian thử nghiệm mềm, nơi các mô hình mới có thể được đánh giá trước khi hoàn thiện quy định. Trong giai đoạn 2020-2024, nhiều văn kiện quan trọng như Nghị quyết 52-NQ/TW, Quyết định 411/QĐ-TTg và Nghị quyết 57-NQ/TW đã đặt nền móng cho sandbox với tư cách là một cấu phần thể chế của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, phải đến năm 2025, Việt Nam mới có bước chuyển mang tính quyết định khi sandbox lần đầu tiên được pháp điển hóa.

Dấu mốc đầu tiên là Nghị định 94/2025/NĐ-CP về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng, với quy định rõ phạm vi thử nghiệm, thời hạn tối đa 24 tháng, tiêu chí đánh giá rủi ro, cơ chế báo cáo cũng như trách nhiệm của các bên tham gia. Bảy lĩnh vực được phép thử nghiệm bao gồm thanh toán, eKYC, chấm điểm tín dụng, cho vay ngang hàng, open API và các dịch vụ hỗ trợ fintech. Đây là lần đầu Việt Nam thiết lập một môi trường pháp lý chính thức cho các doanh nghiệp fintech triển khai sản phẩm mới mà không phải đối mặt với rủi ro pháp lý.

Ngay sau khi nghị định được ban hành, nhiều doanh nghiệp lớn đã nộp hồ sơ xin tham gia thử nghiệm. Liên minh Mobifone, Techcombank, One Mount triển khai mô hình doanh nghiệp thanh toán số; FPT thử nghiệm eKYC dựa trên sinh trắc học; Viettel Digital ứng dụng blockchain trong thanh toán; còn Tima vận hành hệ thống chấm điểm tín dụng dựa trên AI. Những mô hình này trước đây chỉ hoạt động hạn chế do thiếu cơ sở pháp lý, nhưng sự xuất hiện của sandbox đã mở khóa động lực nghiên cứu, phát triển và đổi mới mô hình kinh doanh.

Dấu mốc quan trọng thứ hai là việc Quốc hội thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, có hiệu lực từ tháng 10/2025. Luật này đánh dấu sự chuyển dịch từ mô hình quản lý tiền kiểm sang hậu kiểm, nhấn mạnh đánh giá hiệu quả và quản trị rủi ro thay vì kiểm soát chặt chẽ từng quy trình. Đây là nền tảng phù hợp để các công nghệ mới như AI, dữ liệu lớn, blockchain, công nghệ y tế số hay giáo dục số được thử nghiệm trong một không gian an toàn.

Tiếp nối, Luật Công nghiệp Công nghệ số có hiệu lực từ năm 2026 đã thiết lập cơ chế sandbox dành riêng cho AI, tài sản số và công nghiệp bán dẫn. Việc Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên ban hành luật chuyên ngành về công nghiệp công nghệ số thể hiện quyết tâm vươn lên trở thành trung tâm công nghệ của khu vực. Các ưu đãi như thuế suất 5% trong 37 năm, miễn thuế 6 năm đầu và giảm 50% trong 13 năm tiếp theo đã tạo nền tảng để sandbox trở thành một trụ cột thu hút đầu tư công nghệ cao.

Không chỉ dừng lại ở cấp trung ương, chính quyền địa phương cũng bắt đầu chủ động tham gia xây dựng hệ sinh thái sandbox. TP.HCM thử nghiệm mô hình quản trị đô thị dựa trên dữ liệu, hệ thống camera AI phát hiện hành vi bất thường và dự báo giao thông. Hà Nội và Đà Nẵng phát triển các mô hình dữ liệu mở tích hợp với dịch vụ công trực tuyến. Tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2025, đề xuất khung chuyển đổi AI của CMC cho TP.HCM tiếp tục khẳng định sandbox là bước đi cần thiết để doanh nghiệp tư nhân nhanh chóng triển khai thử nghiệm các mô hình xử lý dữ liệu lớn phục vụ chính quyền thông minh.

Tổng thể cho thấy, sandbox tại Việt Nam đã vượt qua giai đoạn thảo luận chính sách và bước sang giai đoạn thực thi, hình thành ba tầng thể chế: sandbox ngân hàng, sandbox đổi mới sáng tạo và sandbox dành cho công nghiệp công nghệ số. Đây là nền móng quan trọng để xây dựng một hệ sinh thái chuyển đổi số có khả năng học hỏi, điều chỉnh và thích ứng liên tục.

Cơ chế sandbox mở ra nhiều cơ hội mang tính chiến lược, tác động trực tiếp đến chất lượng và tốc độ chuyển đổi số của nền kinh tế.

Trước hết, sandbox tạo nền tảng cho sự bứt phá trong đổi mới mô hình kinh doanh. Nếu trước đây doanh nghiệp phải mất ba đến năm năm để hoàn tất thủ tục xin phép triển khai sản phẩm mới, thì với sandbox, thời gian này được rút ngắn xuống chỉ còn một đến hai năm, đồng thời doanh nghiệp được bảo đảm về mặt pháp lý trong suốt giai đoạn thử nghiệm. Điều này thúc đẩy sự ra đời của các mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu, các nền tảng đa chiều, giải pháp AI và công nghệ tài chính hiện đại. Những mô hình như eKYC nâng cao, chấm điểm tín dụng sử dụng AI hay thanh toán dựa trên blockchain sẽ góp phần củng cố tài chính toàn diện và thúc đẩy số hóa ngành ngân hàng.

Thứ hai, sandbox tạo động lực phát triển kinh tế dữ liệu. Dữ liệu đã trở thành tài nguyên chiến lược của quốc gia, nhưng việc khai thác luôn đi kèm rủi ro về quyền riêng tư, an ninh mạng và đạo đức trong AI. Sandbox cung cấp không gian thử nghiệm an toàn để chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan công quyền và doanh nghiệp. Các thuật toán xử lý dữ liệu lớn, mô hình AI phân tích hành vi người dùng hay hệ thống dự báo rủi ro có thể được kiểm nghiệm trước khi ứng dụng rộng rãi, từ đó đặt nền móng cho sự hình thành thị trường dữ liệu – một cấu phần trọng yếu của kinh tế số.

Thứ ba, sandbox mở ra cơ hội ứng dụng AI trong quản trị nhà nước. Các mô hình điều phối giao thông bằng thuật toán, phân tích dữ liệu dân cư để cung cấp dịch vụ công thông minh hay dự báo an ninh đô thị đều cần một môi trường thử nghiệm có kiểm soát. Nhờ sandbox, chính quyền địa phương có thể đánh giá tính an toàn, hiệu quả và mức độ phù hợp trước khi triển khai trên diện rộng, qua đó thúc đẩy hình thành chính quyền số hoạt động theo thời gian thực.

Thứ tư, sandbox trở thành công cụ quan trọng để thu hút đầu tư vào các ngành công nghệ chiến lược. Với những ưu đãi mạnh trong Luật Công nghiệp Công nghệ số, sandbox giúp giảm thiểu rủi ro cho các tập đoàn nước ngoài khi cân nhắc đầu tư vào Việt Nam. Những lĩnh vực như thiết kế chip, AI thế hệ mới, công nghệ tài sản số hay trung tâm dữ liệu đều cần một môi trường thử nghiệm trước khi đưa vào thương mại hóa. Sandbox tạo ra sự an tâm cần thiết để thu hút nguồn vốn lớn và các hoạt động nghiên cứu – phát triển.

Cuối cùng, sandbox góp phần hình thành văn hóa đổi mới có kiểm soát trong cả cơ quan quản lý lẫn cộng đồng doanh nghiệp. Đây là nền tảng tạo nên sự phát triển bền vững của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Mặc dù mang lại nhiều cơ hội, cơ chế sandbox tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Hạn chế lớn nhất hiện nay là phạm vi áp dụng còn quá thu hẹp. Ngoài ba lĩnh vực đã được triển khai gồm ngân hàng, khoa học - công nghệ và công nghiệp công nghệ số, Việt Nam vẫn chưa có sandbox chuyên biệt cho các ngành như y tế số, năng lượng tái tạo, giáo dục số, logistics thông minh, chuyển đổi xanh hay tài sản số. Trong khi đó, chuyển đổi số vốn mang tính liên ngành, đòi hỏi sự kết nối giữa nhiều lĩnh vực. Việc thiếu một mô hình sandbox tổng thể khiến hệ thống thể chế bị phân mảnh và gây khó khăn cho doanh nghiệp khi triển khai các giải pháp liên ngành.

Thách thức thứ hai nằm ở năng lực quản lý sandbox của cơ quan nhà nước. Để điều hành sandbox hiệu quả, cần đội ngũ am hiểu sâu về công nghệ, có khả năng đánh giá rủi ro và giám sát mô hình theo thời gian thực. Tuy nhiên, nhiều cơ quan vẫn thiếu chuyên gia trong các lĩnh vực như AI, dữ liệu lớn hay blockchain, dẫn đến việc thẩm định hồ sơ thử nghiệm diễn ra chậm hoặc còn quá thận trọng.

Một vấn đề nữa là sự thiếu hụt cơ chế chuyển tiếp sau thử nghiệm. Khi mô hình thử nghiệm đạt kết quả tích cực, doanh nghiệp cần một lộ trình rõ ràng để triển khai trên quy mô lớn. Thực tế cho thấy nhiều mô hình sau thử nghiệm vẫn bị đình lại vì thiếu quy định pháp lý để mở rộng ứng dụng.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại rủi ro vẫn là rào cản đáng kể. Việc vận hành sandbox đòi hỏi sự chấp nhận thử nghiệm và quản trị rủi ro như một phần tự nhiên của quá trình xây dựng chính sách, đây cũng là điều mà nhiều cơ quan và doanh nghiệp vẫn chưa quen.

Để mô hình sandbox phát huy hiệu quả, Việt Nam cần xây dựng một khuôn khổ pháp lý tổng thể ở cấp luật, tương tự cách tiếp cận của Singapore hoặc Anh. Một đạo luật về sandbox quốc gia sẽ thiết lập nguyên tắc chung, giúp các bộ ngành triển khai thống nhất và đảm bảo tính kết nối của toàn bộ hệ thống thể chế. Đồng thời, có thể hình thành Trung tâm Điều phối Sandbox Quốc gia - một cơ quan độc lập chịu trách nhiệm thẩm định, giám sát, điều phối và công bố dữ liệu thử nghiệm, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp và đề xuất các điều chỉnh chính sách cần thiết.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là đầu tư mạnh vào hạ tầng dữ liệu. Sandbox chỉ có thể vận hành hiệu quả khi doanh nghiệp được tiếp cận dữ liệu thử nghiệm và cơ quan quản lý có công cụ phân tích dữ liệu phục vụ giám sát rủi ro. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo đã đặt nền móng cho hệ thống dữ liệu quốc gia, nhưng cần mở rộng hơn nữa để hỗ trợ sandbox liên ngành.

Ngoài ra, Việt Nam cần đẩy mạnh đào tạo về quản trị dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và kinh tế số nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ tham gia triển khai sandbox. Khi nhân lực hiểu đúng về công nghệ, quy trình thẩm định và giám sát sẽ nhanh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn.

Thực tế cho thấy sandbox đang trở thành công cụ thể chế quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số của Việt Nam. Sự ra đời của Nghị định 94/2025, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo và Luật Công nghiệp Công nghệ số đánh dấu bước chuyển sang mô hình quản trị thích ứng, nơi các công nghệ mới được thử nghiệm, đánh giá và mở rộng dựa trên bằng chứng thực tế. Sandbox không chỉ thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh, mà còn tạo động lực cho kinh tế dữ liệu, thu hút đầu tư, hỗ trợ chính quyền số và góp phần hình thành văn hóa đổi mới có kiểm soát.

Trong thập kỷ chuyển đổi số 2025-2035, sandbox sẽ tiếp tục đóng vai trò như “bộ tăng áp thể chế” giúp Việt Nam bứt phá, theo kịp tốc độ đổi mới công nghệ và khai thác tối đa tiềm năng kinh tế số. Tuy nhiên, để cơ chế này thực sự trở thành động lực phát triển, Việt Nam cần mở rộng phạm vi áp dụng, nâng cao năng lực giám sát, hoàn thiện cơ chế chuyển tiếp và xây dựng văn hóa thử nghiệm trong cả khu vực công lẫn tư. Khi đó, Việt Nam không chỉ bắt kịp các quốc gia dẫn đầu về kinh tế số mà còn có thể vươn lên trở thành trung tâm công nghệ của khu vực.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết này. Hi vọng bài viết có thể cung cấp cho bạn sẽ có những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm những thông tin bổ ích khác và cơ hội việc làm hấp dẫn tại AGS nữa nhé.

Thông tin khác

Thông tin tuyển dụng và hướng dẫn