Những thay đổi lớn về tử hình, ma túy và trách nhiệm hình sự
Trong bối cảnh chính sách hình sự Việt Nam tiếp tục được điều chỉnh theo hướng hài hòa giữa nhân đạo hóa và tăng cường răn đe, ngày 27/6/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (Luật số 86/2025/QH15), có hiệu lực từ 01/7/2025.
Dưới đây là những điểm mới đáng chú ý mà cá nhân, doanh nghiệp và người hành nghề pháp lý cần đặc biệt lưu tâm.
1. Bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh
Một trong những nội dung nổi bật nhất của Luật sửa đổi 2025 là việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh, bao gồm:
- Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân;
- Gián điệp;
- Phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của Nhà nước;
- Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh;
- Vận chuyển trái phép chất ma túy;
- Tham ô tài sản;
- Nhận hối lộ;
- Phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược.
2. Bổ sung tội danh mới: Tội sử dụng trái phép chất ma túy
Luật sửa đổi đã bổ sung Điều 256a – Tội sử dụng trái phép chất ma túy, đánh dấu sự quay trở lại của việc hình sự hóa hành vi sử dụng ma túy sau hơn 15 năm. Tuy nhiên, luật không hình sự hóa tràn lan, mà chỉ tập trung vào nhóm đối tượng có nguy cơ cao, đã từng được áp dụng các biện pháp quản lý, cai nghiện nhưng vẫn cố tình tái phạm, cụ thể gồm 4 nhóm:- Người đang trong thời hạn cai nghiện (tự nguyện hoặc bắt buộc) hoặc đang điều trị thay thế (Methadone) mà vẫn sử dụng trái phép chất ma túy;
- Người đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện;
- Người đã hết thời hạn quản lý sau cai nhưng vẫn trong thời hạn quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy (trong vòng 2 năm);
- Người tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị thay thế trong vòng 2 năm.
3. Thu hẹp phạm vi áp dụng và thi hành án tử hình
Bên cạnh việc bãi bỏ tử hình đối với một số tội danh, Luật sửa đổi còn mở rộng các trường hợp không thi hành án tử hình, trong đó đáng chú ý là:- Người bị kết án tử hình nhưng mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối sẽ không bị thi hành án tử hình.
4. Siết chặt điều kiện giảm án đối với tội phạm tham nhũng
Đối với các tội Tham ô tài sản (Điều 353) và Nhận hối lộ (Điều 354), Luật 86/2025/QH15 bỏ hình phạt tử hình nhưng đồng thời dựng lên “hàng rào pháp lý” rất cao đối với việc giảm án. Hai điều kiện then chốt:- Điều kiện 75% tài sản: Người bị kết án tù chung thân chỉ được xét giảm án lần đầu khi đã chủ động nộp lại ít nhất 75% tài sản tham ô hoặc nhận hối lộ.
- Điều kiện hợp tác tích cực: Có sự phối hợp hiệu quả với cơ quan tiến hành tố tụng để làm rõ các vụ án khác hoặc lập công lớn.
Có thể thấy, việc đặt ra điều kiện hoàn trả tối thiểu 75% tài sản không chỉ mang ý nghĩa xử lý hậu quả của hành vi phạm tội mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy lập pháp. Nếu trước đây việc trừng phạt thường được xem là mục tiêu trọng tâm, thì hiện nay pháp luật ngày càng chú trọng đến khả năng khắc phục thiệt hại và thu hồi tài sản bị chiếm đoạt.
Từ góc độ quản lý nhà nước, đây là giải pháp có ý nghĩa thực tiễn rất lớn bởi tài sản tham nhũng được thu hồi sẽ góp phần hạn chế thất thoát ngân sách và bảo vệ lợi ích công cộng. Đồng thời, quy định này cũng tạo ra áp lực mạnh mẽ buộc người phạm tội phải chủ động hợp tác với cơ quan chức năng nếu muốn được xem xét các chính sách khoan hồng theo quy định của pháp luật.
5. Cập nhật và mở rộng các quy định về tội phạm ma túy
Luật sửa đổi đã bổ sung và cập nhật danh mục các chất ma túy mới như Ketamine, Fentanyl, nhằm đáp ứng kịp thời thực tiễn phát sinh ngày càng nhiều loại ma túy tổng hợp nguy hiểm, có mức độ gây nghiện cao và hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Việc cập nhật này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn áp dụng pháp luật, góp phần:- Tránh bỏ lọt hành vi phạm tội do khoảng trống pháp lý đối với các chất ma túy mới;
- Tăng hiệu quả đấu tranh, phòng chống tội phạm ma túy trong bối cảnh tội phạm liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn;
- Bảo đảm tính chủ động của pháp luật hình sự, không bị “chạy theo” thực tiễn phát sinh.
6. Tăng mạnh mức phạt tiền và điều chỉnh khung hình phạt tù
Một điểm đáng chú ý khác của Luật sửa đổi là việc tăng mạnh mức phạt tiền, trong đó có 24 điều luật được điều chỉnh tăng gấp đôi mức phạt, tập trung vào các lĩnh vực có tác động trực tiếp đến trật tự quản lý kinh tế – xã hội, bao gồm:- Hàng giả
- An toàn thực phẩm
- Môi trường
- Tham nhũng
Việc tăng mức phạt tiền phản ánh xu hướng xử lý nghiêm các hành vi vi phạm mang tính trục lợi, gây thiệt hại lớn cho xã hội, đồng thời nâng cao trách nhiệm tuân thủ của tổ chức, doanh nghiệp.
Song song với đó, một số tội danh được nâng khung hình phạt tù, thể hiện rõ định hướng tăng cường tính răn đe đối với các hành vi gây nguy hiểm nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh các vi phạm ngày càng có tổ chức, tinh vi và quy mô lớn.
Trong những năm gần đây, nhiều hành vi vi phạm tuy không trực tiếp gây thiệt hại về tính mạng nhưng lại tạo ra hậu quả kinh tế và xã hội rất lớn. Các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, vi phạm quy định về an toàn thực phẩm hay gây ô nhiễm môi trường có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn người và gây thiệt hại kéo dài trong nhiều năm.
Việc tăng mức phạt tiền vì vậy không chỉ nhằm bảo đảm tính răn đe mà còn hướng tới việc loại bỏ động cơ trục lợi bất hợp pháp. Khi chi phí pháp lý và hậu quả xử lý vi phạm cao hơn đáng kể so với lợi ích có thể đạt được từ hành vi phạm tội, hiệu quả phòng ngừa chung của pháp luật cũng được nâng lên.
Điều chỉnh kỹ thuật lập pháp và tổ chức bộ máy
Bên cạnh các nội dung mang tính chính sách hình sự, Luật sửa đổi cũng thực hiện một số điều chỉnh mang tính kỹ thuật lập pháp, nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và khả thi trong áp dụng pháp luật, như:
- Thay đổi, chuẩn hóa thuật ngữ liên quan đến cơ quan có thẩm quyền thi hành án hình sự;
- Điều chỉnh tên gọi của các bộ, ngành trong các điều luật cho phù hợp với cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước hiện hành.
Kết luận
Nhìn tổng thể, các sửa đổi lần này cho thấy pháp luật hình sự Việt Nam đang được hoàn thiện theo hướng cân bằng giữa bảo vệ quyền con người và bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Những hành vi có nguy cơ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự xã hội, sức khỏe cộng đồng hoặc tài sản của Nhà nước tiếp tục được xử lý nghiêm khắc, trong khi các chính sách nhân đạo vẫn được mở rộng đối với một số trường hợp đặc biệt.
Đối với doanh nghiệp, đây cũng là thời điểm cần rà soát lại các quy trình tuân thủ nội bộ, cơ chế kiểm soát rủi ro và hoạt động đào tạo pháp lý cho người lao động. Việc chủ động cập nhật các quy định mới không chỉ giúp tránh các hậu quả pháp lý không đáng có mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bền vững và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chính sách hình sự Việt Nam, với hai xu hướng song hành rõ nét:
- Nhân đạo hóa hình phạt, thu hẹp phạm vi áp dụng tử hình;
- Siết chặt trách nhiệm hình sự đối với tội phạm tham nhũng, ma túy và các hành vi gây nguy hiểm cho xã hội.
Nguồn: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nhung-diem-moi-cua-luat-sua-doi-bo-sung-mot-so-dieu-cua-bo-luat-hinh-su-119250723083357062.htm
