Kiểm toán ước tính kế toán: Thách thức và yêu cầu mới
Trong kế toán, không phải mọi con số trên báo cáo tài chính đều có thể xác định một cách chắc chắn bằng chứng từ hay giao dịch thực tế. Nhiều khoản mục phải được xây dựng dựa trên giả định, dữ liệu lịch sử và xét đoán của doanh nghiệp, tạo nên những ước tính kế toán có mức độ không chắc chắn cao. Khi môi trường kinh doanh biến động, rủi ro khí hậu và yêu cầu chuyển đổi xanh ngày càng gia tăng, việc lập và kiểm toán các ước tính này trở nên phức tạp hơn. Đây cũng là lý do kiểm toán viên cần nâng cao năng lực đánh giá dữ liệu, mô hình, giả định và dấu hiệu thiên lệch của ban quản lý.
1. Ước tính kế toán và những thay đổi trong môi trường kinh doanh
Ước tính kế toán là những chỉ tiêu trên báo cáo tài chính được xác định dựa trên các giả định, phương pháp tính toán và xét đoán của doanh nghiệp. Khác với những khoản mục có giá trị được xác định trực tiếp từ giao dịch phát sinh, ước tính kế toán thường chứa đựng mức độ không chắc chắn nhất định.
Theo IAS 8, doanh nghiệp cần thường xuyên xem xét và đánh giá lại các ước tính để bảo đảm số liệu được trình bày trên báo cáo tài chính phản ánh hợp lý nhất tình hình tại thời điểm lập báo cáo. Điều này đồng nghĩa với việc phương pháp tính toán, giả định và dữ liệu sử dụng không thể giữ nguyên một cách máy móc nếu môi trường kinh doanh đã thay đổi. Doanh nghiệp cần chú ý đến một số yếu tố như:
1.1. Phương pháp ước tính cần được cập nhật
Doanh nghiệp cần thường xuyên xem xét phương pháp ước tính để bảo đảm mô hình tính toán phản ánh kịp thời những thay đổi trong môi trường kinh doanh. Khi điều kiện thị trường, hoạt động sản xuất – kinh doanh hoặc các yếu tố liên quan có sự thay đổi đáng kể, phương pháp ước tính cũng cần được điều chỉnh phù hợp.
1.2. Giả định phải được xây dựng nhất quán
Các giả định được sử dụng trong ước tính kế toán cần bảo đảm tính nhất quán giữa những khoản mục có liên quan trên báo cáo tài chính. Việc sử dụng các giả định không thống nhất có thể dẫn đến sai lệch trong việc xác định giá trị của các khoản mục và ảnh hưởng đến tính hợp lý của báo cáo tài chính.
1.3. Dữ liệu lịch sử cần phản ánh điều kiện mới
Dữ liệu quá khứ là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp xây dựng các ước tính kế toán. Tuy nhiên, khi môi trường kinh doanh xuất hiện những yếu tố bất lợi hoặc có sự thay đổi đáng kể, doanh nghiệp cần đánh giá lại mức độ phù hợp của dữ liệu lịch sử và điều chỉnh khi cần thiết để phản ánh tốt hơn triển vọng trong tương lai.
1.4. Hồ sơ tài liệu phải đầy đủ và có căn cứ
Doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu làm cơ sở cho các xét đoán và ước tính kế toán. Việc tài liệu hóa rõ ràng giúp giải thích cách thức doanh nghiệp xây dựng ước tính, đồng thời tạo cơ sở để kiểm toán viên kiểm tra tính hợp lý của phương pháp, giả định và dữ liệu được sử dụng.
Đặc biệt, những thay đổi liên quan đến môi trường và quá trình chuyển đổi xanh đang tạo thêm nhiều yếu tố cần được phản ánh trong các ước tính kế toán. Rủi ro khí hậu có thể tác động đến giá trị tài sản, dòng tiền tương lai, chi phí hoạt động cũng như khả năng thu hồi các khoản đầu tư.
1.5. Tác động của yếu tố môi trường đến ước tính kế toán
Khi rủi ro khí hậu ngày càng có ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp có thể phải xem xét thêm các yếu tố môi trường khi xác định các khoản mục trên báo cáo tài chính. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể phải quan tâm đến ước tính chi phí carbon, suy giảm giá trị tài sản, giá trị hợp lý, dự báo dòng tiền và các khoản dự phòng liên quan đến môi trường.
Đối với những doanh nghiệp hoạt động trong các ngành chịu tác động lớn từ quá trình chuyển đổi năng lượng như dầu khí hoặc sử dụng nhiều nguyên liệu hóa thạch, sự thay đổi về chính sách và xu hướng tiêu dùng có thể làm ảnh hưởng đến giá trị hàng tồn kho hoặc tài sản dài hạn. Khi đó, doanh nghiệp cần đánh giá khả năng thu hồi giá trị và lập dự phòng phù hợp. Điều này cũng đặt ra yêu cầu mới cho kiểm toán viên: không chỉ kiểm tra cách doanh nghiệp tính toán ước tính mà còn phải xem xét những yếu tố môi trường và kinh tế nào đã được đưa vào mô hình và giả định.
2. Những thách thức trong kiểm toán ước tính kế toán
Kiểm toán ước tính kế toán vốn là một nội dung có mức độ rủi ro cao bởi kiểm toán viên không chỉ kiểm tra số liệu mà còn phải đánh giá những giả định và xét đoán đứng phía sau con số đó. Theo ISA 540, rủi ro tiềm tàng trong kiểm toán ước tính kế toán có thể tập trung vào ba khía cạnh chính:
2.1. Tính chủ quan
Một số ước tính không thể xác định hoàn toàn dựa trên dữ liệu khách quan. Ví dụ, khi đánh giá giá trị hợp lý của tài sản hoặc khả năng suy giảm giá trị, doanh nghiệp có thể phải đưa ra các giả định về dòng tiền, tốc độ tăng trưởng hoặc điều kiện thị trường. Sự thiếu hụt dữ liệu đáng tin cậy khiến kiểm toán viên khó xác định liệu giả định của doanh nghiệp có thực sự hợp lý hay đã bị ảnh hưởng bởi mục tiêu quản lý.
2.2. Độ phức tạp
Một số khoản ước tính được xây dựng từ nhiều bộ dữ liệu và giả định khác nhau, thậm chí phải sử dụng các mô hình định giá phức tạp. Khi đó, kiểm toán viên cần hiểu không chỉ kết quả cuối cùng mà còn phải nắm được cách doanh nghiệp xây dựng mô hình, lựa chọn dữ liệu và xác định các biến số đầu vào.
2.3. Rủi ro ước tính
Đây là khả năng giá trị thực tế phát sinh khác biệt đáng kể so với giá trị đã được doanh nghiệp ước tính. Ví dụ, doanh nghiệp có thể dự kiến một khoản phải thu sẽ thu hồi được 90%, nhưng kết quả thực tế lại thấp hơn đáng kể. Khoảng cách giữa giá trị ước tính và giá trị thực tế càng lớn thì rủi ro sai sót trọng yếu càng cao. Bên cạnh đó, kiểm toán viên còn phải đặc biệt lưu ý đến thiên lệch của ban quản lý. Khi doanh nghiệp chịu áp lực về lợi nhuận hoặc tình hình tài chính, ban quản lý có thể có động cơ lựa chọn những giả định theo hướng làm tăng tài sản, doanh thu hoặc lợi nhuận, đồng thời giảm chi phí và các khoản dự phòng.
3. Kiểm toán viên cần thay đổi cách tiếp cận như thế nào?
Để kiểm toán hiệu quả các khoản ước tính, kiểm toán viên cần bắt đầu từ việc hiểu rõ hoạt động kinh doanh và quy trình mà doanh nghiệp sử dụng để hình thành các con số ước tính. Ngay trong giai đoạn lập kế hoạch, kiểm toán viên cần tìm hiểu môi trường hoạt động, đặc điểm giao dịch, trình độ nhân sự, các quy định pháp lý liên quan cũng như cách ban lãnh đạo lựa chọn phương pháp và xây dựng giả định. Việc xem xét hồ sơ kiểm toán kỳ trước và báo cáo tài chính các kỳ trước cũng có ý nghĩa quan trọng. Kiểm toán viên có thể đối chiếu các ước tính trước đây với kết quả thực tế phát sinh để đánh giá mức độ chính xác của phương pháp mà doanh nghiệp đang sử dụng. Nếu những sai lệch lớn thường xuyên xuất hiện, đây có thể là dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp cần điều chỉnh phương pháp hoặc giả định.
Trong quá trình thực hiện kiểm toán, kiểm toán viên cần kiểm tra các dữ liệu làm cơ sở cho ước tính và đánh giá tính hợp lý của những giả định do ban lãnh đạo đưa ra. Không chỉ sử dụng dữ liệu nội bộ, kiểm toán viên còn cần xem xét các thông tin bên ngoài như lạm phát, tỷ giá, tốc độ tăng trưởng kinh tế, diễn biến thị trường, xu hướng tiêu dùng và tình hình cạnh tranh khi những yếu tố này có ảnh hưởng đến khoản mục đang được ước tính. Đặc biệt, kiểm toán viên cần chú ý đến khả năng thiên lệch của ban lãnh đạo. Một số doanh nghiệp có thể chịu áp lực về doanh thu, lợi nhuận hoặc tình hình tài chính và từ đó lựa chọn những giả định có lợi hơn cho báo cáo tài chính. Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể đánh giá quá lạc quan về khả năng thu hồi công nợ, khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai hoặc giá trị của tài sản để hạn chế việc ghi nhận chi phí và dự phòng.
Một số dấu hiệu cần được kiểm toán viên lưu ý gồm: ước tính của năm trước chênh lệch lớn so với kết quả thực tế; ước tính của ban lãnh đạo khác biệt đáng kể so với đánh giá của kiểm toán viên; các giả định được sử dụng giữa những khoản mục không nhất quán; hoặc xuất hiện những thay đổi bất thường trong phương pháp và dữ liệu đầu vào. Khi phát hiện các dấu hiệu này, kiểm toán viên cần trao đổi thêm với ban lãnh đạo, mở rộng việc thu thập bằng chứng và đánh giá lại mức độ phù hợp của phương pháp ước tính. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm rằng các số liệu trên báo cáo tài chính được xây dựng trên cơ sở dữ liệu đầy đủ, giả định hợp lý và có bằng chứng kiểm toán thích hợp.
4. Vai trò của chuyên gia và dữ liệu trong kiểm toán ước tính
Đối với những khoản ước tính phức tạp, kiểm toán viên có thể cần đến sự hỗ trợ của chuyên gia, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến định giá hoặc xây dựng mô hình. Tuy nhiên, việc sử dụng chuyên gia không đồng nghĩa với việc chuyển giao trách nhiệm kiểm toán. Kiểm toán viên vẫn phải đánh giá mức độ phù hợp của công việc chuyên gia và xem xét liệu kết quả đó có cung cấp bằng chứng kiểm toán thích hợp hay không. Điều này càng quan trọng khi doanh nghiệp sử dụng những mô hình định giá phức tạp. Kiểm toán viên cần hiểu các yếu tố đầu vào chính, cách thức mô hình hoạt động và mức độ nhạy cảm của kết quả trước những thay đổi trong giả định.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là kiểm toán viên không thể chỉ dựa vào dữ liệu kế toán truyền thống. Các yếu tố bên ngoài ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị ước tính. Chẳng hạn, khi doanh nghiệp có tài sản chịu tác động lớn bởi quá trình chuyển đổi xanh, kiểm toán viên có thể phải xem xét thêm các thông tin về chính sách môi trường, chi phí carbon, xu hướng thị trường và khả năng thay đổi công nghệ. Do đó, năng lực phân tích dữ liệu và khả năng đánh giá chất lượng nguồn dữ liệu sẽ ngày càng quan trọng đối với kiểm toán viên.
5. Yêu cầu mới đối với kiểm toán ước tính kế toán
5.1. Kiểm toán viên cần liên tục cập nhật kiến thức chuyên môn
Việc kiểm toán các ước tính kế toán ngày càng đòi hỏi kiểm toán viên không chỉ nắm vững các nguyên tắc kế toán và kiểm toán truyền thống mà còn phải thường xuyên cập nhật kiến thức về quản trị rủi ro, định giá và những thay đổi trong môi trường kinh doanh. Đặc biệt, khi doanh nghiệp sử dụng nhiều mô hình và giả định để xác định giá trị của tài sản, khoản dự phòng hay các nghĩa vụ tiềm tàng, kiểm toán viên cần có đủ năng lực để đánh giá tính hợp lý của những cơ sở được sử dụng trong quá trình ước tính.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện của những yếu tố mới như biến động khí hậu, quá trình chuyển đổi xanh, chi phí carbon và rủi ro môi trường cũng làm thay đổi cách doanh nghiệp xây dựng các ước tính kế toán. Đây là những vấn đề có thể tác động đến giá trị tài sản, dòng tiền dự kiến, khả năng thu hồi các khoản đầu tư hoặc quy mô các khoản dự phòng. Vì vậy, kiểm toán viên cần hiểu được những yếu tố này có thể ảnh hưởng như thế nào đến báo cáo tài chính và liệu doanh nghiệp đã phản ánh chúng một cách phù hợp hay chưa.
Việc cập nhật các chuẩn mực như ISA 540 về kiểm toán ước tính kế toán, IFRS 9 về tổn thất tín dụng dự kiến, IAS 36 về suy giảm giá trị tài sản, IAS 37 về các khoản dự phòng và nợ tiềm tàng, IFRS 13 về giá trị hợp lý và IFRS S2 về công bố thông tin liên quan đến khí hậu sẽ giúp kiểm toán viên có cơ sở tốt hơn khi thực hiện các thủ tục kiểm toán. Nhờ đó, kiểm toán viên có thể nhận diện sớm những khoản mục có mức độ bất định cao, đánh giá phù hợp hơn các giả định của Ban giám đốc và phát hiện những dấu hiệu có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của báo cáo tài chính.
5.2. Kiểm toán ước tính kế toán gắn với yêu cầu phát triển bền vững
Trong dài hạn, phát triển bền vững có thể làm xuất hiện ngày càng nhiều nội dung mới liên quan đến ước tính kế toán. Những vấn đề như chi phí carbon, dự phòng chi phí chuyển đổi xanh, tổn thất tín dụng liên quan đến ô nhiễm hoặc suy giảm giá trị của các tài sản chịu ảnh hưởng bởi quá trình chuyển đổi năng lượng có thể trở thành những nội dung mà doanh nghiệp phải quan tâm khi lập báo cáo tài chính.
Chẳng hạn, đối với những doanh nghiệp hoạt động trong các ngành có mức độ phát thải cao, quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch có thể làm thay đổi triển vọng kinh doanh và giá trị kinh tế của một số tài sản. Khi đó, doanh nghiệp có thể phải xem xét lại giá trị hàng tồn kho, tài sản cố định, các khoản đầu tư hoặc dòng tiền dự kiến để xác định liệu có phát sinh nhu cầu trích lập dự phòng hay ghi nhận suy giảm giá trị hay không. Đây cũng là những nội dung đòi hỏi nhiều xét đoán và giả định, do đó cần được kiểm toán viên xem xét thận trọng.
Đối với chi phí carbon, việc doanh nghiệp xác định và công khai rõ hơn mức độ tiếp xúc với các nghĩa vụ hoặc chi phí carbon trong tương lai cũng có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá giá trị doanh nghiệp và khả năng sinh lời. Khi những thông tin này ngày càng được quan tâm, kiểm toán viên sẽ cần xem xét liệu các dữ liệu, giả định và phương pháp mà doanh nghiệp sử dụng để xác định các khoản ước tính liên quan có hợp lý, nhất quán và có căn cứ hay không.
Vì vậy, kiểm toán ước tính kế toán trong tương lai không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra các con số đã được ghi nhận trên báo cáo tài chính. Kiểm toán viên còn phải đánh giá cách doanh nghiệp xây dựng giả định, sử dụng dữ liệu và phản ánh những rủi ro mới từ môi trường kinh doanh vào các khoản mục kế toán. Điều này giúp hạn chế nguy cơ doanh nghiệp bỏ sót hoặc đánh giá chưa đầy đủ những nghĩa vụ và tổn thất có thể phát sinh trong tương lai.
5.3. Nâng cao chất lượng kiểm toán để củng cố độ tin cậy của báo cáo tài chính
Ước tính kế toán vốn phụ thuộc đáng kể vào xét đoán của Ban giám đốc nên luôn tồn tại nguy cơ sai lệch hoặc thiên lệch trong quá trình lập và trình bày báo cáo tài chính. Khi môi trường kinh doanh càng biến động và các mô hình ước tính càng phức tạp, vai trò của kiểm toán viên trong việc kiểm tra các giả định, dữ liệu và phương pháp đo lường càng trở nên quan trọng.
Kiểm toán viên cần duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp, không chỉ dựa vào những giải trình của doanh nghiệp mà phải thu thập đầy đủ bằng chứng kiểm toán thích hợp để đánh giá các ước tính có trọng yếu. Việc so sánh với dữ liệu lịch sử, thông tin thị trường và kết quả thực tế của các kỳ trước có thể giúp kiểm toán viên nhận diện những chênh lệch bất thường hoặc dấu hiệu cho thấy các giả định của Ban giám đốc chưa phù hợp.
Đồng thời, khi phát hiện sự khác biệt đáng kể giữa ước tính của doanh nghiệp và đánh giá của kiểm toán viên, hoặc nhận thấy các giả định được sử dụng thiếu nhất quán giữa các khoản mục, kiểm toán viên cần trao đổi thêm với Ban giám đốc và thực hiện các thủ tục kiểm toán bổ sung khi cần thiết. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm các ước tính kế toán được phản ánh trên báo cáo tài chính có cơ sở hợp lý và không chứa đựng những sai lệch trọng yếu.
Trong bối cảnh các doanh nghiệp ngày càng chịu tác động bởi những yếu tố môi trường và yêu cầu chuyển đổi xanh, việc nâng cao chất lượng kiểm toán các ước tính kế toán sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, công chúng và các bên liên quan đối với báo cáo tài chính. Đây cũng là cơ sở để hoạt động kiểm toán thích ứng với những rủi ro mới của nền kinh tế và hỗ trợ doanh nghiệp hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong dài hạn.
6. Kết luận
Ước tính kế toán luôn là một trong những khu vực có mức độ xét đoán và không chắc chắn cao trên báo cáo tài chính. Trong bối cảnh biến động kinh tế, rủi ro khí hậu và quá trình chuyển đổi xanh ngày càng rõ nét, những yếu tố tác động đến các ước tính cũng trở nên đa dạng và khó dự báo hơn. Vì vậy, kiểm toán viên cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu kiểm tra “con số cuối cùng” sang đánh giá toàn diện dữ liệu – mô hình – giả định – xét đoán và bằng chứng hình thành nên con số đó. Đồng thời, việc sử dụng chuyên gia, khai thác dữ liệu thị trường và cập nhật các chuẩn mực liên quan sẽ ngày càng cần thiết.
Nâng cao chất lượng kiểm toán ước tính kế toán không chỉ giúp hạn chế sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, công chúng và các bên liên quan, đặc biệt khi doanh nghiệp ngày càng phải phản ánh những rủi ro mới liên quan đến môi trường và quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế bền vững.
Nguồn: Kiểm toán ước tính kế toán: Những thách thức và yêu cầu mới - https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/kiem-toan-uoc-tinh-ke-toan-nhung-thach-thuc-va-yeu-cau-mo
