Cách phát hiện gian lận kế toán qua kiểm toán.

HCM DIEU ACC

26 thg 12, 2025

Gian lận kế toán là một trong những rủi ro lớn nhất mà doanh nghiệp có thể gặp phải, ảnh hưởng trực tiếp đến tính minh bạch của báo cáo tài chính. Kiểm toán đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận này. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu rõ các phương pháp kiểm toán thường dùng để phát hiện gian lận kế toán một cách hiệu quả.

1. Các dấu hiệu gian lận thường gặp trong báo cáo tài chính

1.1. Gian lận doanh thu

Ghi nhận doanh thu khi chưa phát sinh nghĩa vụ.
Tạo giao dịch khống hoặc đẩy doanh thu sang kỳ sau/kỳ trước.
Doanh thu tăng bất thường nhưng dòng tiền không tương ứng.

1.2. Gian lận chi phí

Giảm chi phí để làm tăng lợi nhuận.
Treo chi phí, phân bổ sai kỳ, hoặc ghi nhận chi phí không có thật.

1.3. Gian lận tài sản và công nợ

Thổi phồng giá trị hàng tồn kho, tài sản cố định.
Không ghi nhận công nợ phải trả.
Tạo khoản phải thu ảo hoặc khó thu.

2. Kỹ thuật kiểm toán phát hiện gian lận

2.1. Đánh giá rủi ro gian lận trong giai đoạn lập kế hoạch

Xác định động cơ, áp lực, cơ hội gian lận dựa trên mô hình tam giác gian lận.
Đánh giá môi trường kiểm soát nội bộ và sự liêm chính của lãnh đạo.
Phân tích biến động bất thường giữa các kỳ; so sánh với doanh nghiệp cùng ngành.
Xây dựng ma trận rủi ro để tập trung kiểm toán vào các phần hành nhạy cảm.

2.2. Thủ tục kiểm toán chuyên sâu (Substantive Procedures)

a. Phân tích xu hướng và tỷ lệ

So sánh tỷ lệ lợi nhuận gộp, vòng quay tồn kho, công nợ.
Đánh giá biến động bất thường nhằm phát hiện số liệu sai lệch.

b. Kiểm tra giao dịch bất thường

Kiểm tra các giao dịch lớn cuối kỳ.
Đối chiếu hợp đồng – hóa đơn – thanh toán để xác định bản chất giao dịch.
Xác định giao dịch bất hợp lý như giá trị cao bất thường hoặc đối tác thiếu thông tin.

c. Kiểm kê và xác nhận thực tế

Kiểm kê tài sản đột xuất.
Gửi xác nhận công nợ phải thu và phải trả.
Đối chiếu thực tế – sổ sách nhằm phát hiện sai lệch.

d. Thử nghiệm tính hợp lý (Reasonableness Tests)

Kiểm tra tỷ lệ hao hụt, tỷ lệ khấu hao, cấu trúc chi phí.
Nếu kết quả không phù hợp thực tế → nguy cơ gian lận.

2.3. Đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ và CNTT

Kiểm tra phân quyền, tránh trường hợp một người nắm quá nhiều quyền.
Kiểm tra log phần mềm kế toán (lịch sử chỉnh sửa chứng từ).
Đánh giá việc tuân thủ quy trình phê duyệt nội bộ.

2.4. Phỏng vấn và quan sát

Dùng kỹ thuật câu hỏi mở – hỏi xoáy để kiểm tra tính nhất quán.
Quan sát thái độ nhân viên khi cung cấp thông tin: lúng túng, tránh né → rủi ro cao.

2.5. Khi phát hiện dấu hiệu gian lận

Mở rộng phạm vi kiểm tra, tăng mẫu chọn.
Yêu cầu bổ sung tài liệu, chứng từ.
Báo cáo cho lãnh đạo và đề xuất cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ.

4. Kết luận

Việc phát hiện gian lận kế toán đòi hỏi sự kết hợp giữa kinh nghiệm, kỹ năng phân tích và tư duy hoài nghi nghề nghiệp. Áp dụng đúng phương pháp tiếp cận rủi ro và kỹ thuật kiểm toán chuyên sâu giúp kiểm toán viên phát hiện sớm sai phạm, từ đó nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của báo cáo tài chính.

Công ty AGS cảm ơn bạn đã dành thời gian để đọc bài viết này. Hy vọng bạn đã có được những thông tin bổ ích. Hãy tiếp tục theo dõi chúng tôi để cập nhật thêm nhiều thông tin cũng như cơ hội việc làm tại AGS nhé.